NOS Nieuws - Algemeen

De Amerikaanse rapper Macklemore begint een concertreeks onder de naam 'Free Palestine'. Vorige week werd hij nog uit de Amerikaanse stadiontournee van de Britse zanger Ed Sheeran gezet vanwege zijn pro-Palestijnse uitspraken op het podium.

De rapper meldt dat de opbrengst van de concerten volledig zal gaan naar hulporganisaties voor Palestijnen, zoals Gaza Soup Kitchen, Jewish Voice for Peace en UNRWA, de VN-organisatie voor Palestijnen.

De reeks begint volgende maand in Europa met drie concerten in Dublin, Parijs en Londen. Macklemore gaat ook in de Verenigde Staten optreden, maar daarover wordt later meer bekend.

Robert Kraft

Vorige week verloor de artiest zijn plek in het voorprogramma van Ed Sheeran bij diens tour in de VS. Macklemore zei dat het team van Sheeran onder druk was gezet door de 85-jarige ondernemer Robert Kraft, de eigenaar van een stadion waar ze zouden optreden. Van Kraft is bekend dat hij al vrijwel zijn hele leven pro-Israëlische organisaties steunt.

Kraft wilde niet dat Macklemore zou optreden in zijn stadion vanwege zijn uitspraken en een "bredere geschiedenis van antisemitische retoriek en beeldvorming". Hij zei dat hij zich verantwoordelijk voelt om in te grijpen wanneer volgens hem een grens wordt overschreden en stelde dat zijn stadion "geen platform wil bieden voor haatzaaiende uitingen".

Volgens Macklemore had Kraft ook andere stadioneigenaren tegen hem opgezet waardoor het team van Ed Sheeran zich gedwongen voelde om hem uit de tour te zetten.

Die beslissing had grote gevolgen voor de Britse zanger:

In een uitgebreide verklaring op Instagram waarschuwt Macklemore voor pogingen om artiesten de mond te snoeren: "Wanneer de miljardairs kunnen bepalen welke stemmen op het podium mogen en welke te gevaarlijk zijn om te horen, moet iedereen opletten".

Naast de concertreeks ten behoeve van organisaties die Palestijnen helpen, doneert Macklemore ook zelf een miljoen dollar. Dat geld is een deel van de gage die hij heeft ontvangen voor zijn deelname aan de tour van Sheeran.

De politie heeft vanavond in het Gelderse dorp Kesteren een protest beëindigd tegen de mogelijke komst van een asielzoekerscentrum. Daarbij zijn meerdere personen aangehouden nadat vuurwerk was afgestoken.

Een paar honderd mensen hadden zich vanavond voor het dorpshuis van Kesteren verzameld. Volgens een verslaggever van Omroep Gelderland werd er vuurwerk afgestoken en klonken er vanuit de menigte leuzen.

Toen de situatie onrustiger werd, greep de politie in. Daarbij werden enkele personen aangehouden en afgevoerd. Een deel van de menigte vertrok daarna, maar meerdere demonstranten bleven voor het dorpshuis staan.

Er waren opvallend veel jongeren aanwezig:

Rond 21.00 uur riep de politie de laatste betogers op te vertrekken. De mobiele eenheid kwam er uiteindelijk aan te pas om de rust te herstellen.

Inmiddels staan er geen mensen meer voor het dorpshuis. De politie meldt dat er "meerdere aanhoudingen" zijn verricht voor het bezit en afsteken van vuurwerk. Om hoeveel aanhoudingen het gaat, wil een woordvoerder van de politie vanavond niet zeggen.

Maatregelen na eerdere rellen

De demonstratie in Kesteren volgt op de ongeregeldheden van vorige week in het nabijgelegen Opheusden. Daar braken na een raadsvergadering van de gemeente Neder-Betuwe rellen uit. Veertien mensen werden toen aangehouden.

De gemeente Neder-Betuwe moet op grond van de spreidingswet 132 asielzoekers opvangen, onder wie acht alleenstaande minderjarigen. In het gemeentehuis was op dat moment een gespreksavond gaande over asielopvang in de gemeente.

Vanwege nieuwe oproepen tot protest stelde de gemeente vandaag voor Opheusden een noodverordening en veiligheidsrisicogebied in.

Signalen

Op sociale media werd vervolgens opgeroepen om naar het dorpshuis in Kesteren te komen. Volgens de gemeente waren er al signalen dat demonstranten zich op Kesteren zouden richten.

Vanavond vergaderde de gemeenteraad opnieuw. Hoewel asielopvang niet op de agenda stond, hield de gemeente rekening met nieuwe verstoringen. Zowel Kesteren als Opheusden ligt in de gemeente Neder-Betuwe.

Slecht slapen, moeilijk concentreren of langdurig hoofdpijn. Het aantal dagen dat werknemers thuiszaten door stress gerelateerde klachten nam in vijf jaar tijd met bijna 50 procent toe, blijkt uit cijfers van arbodienstverleners HumanCapitalCare en ArboNed.

Het aantal dagen dat mensen thuiszitten door stress neemt al jaren toe. De zorg en het onderwijs behoren tot sectoren met relatief veel stress gerelateerd verzuim, zegt een woordvoerder van HumanCapitalCare.

Vakbond CNV zegt de problemen te herkennen. Doordat er in deze sectoren weinig ruimte is om werk flexibel in te richten komt stress sneller voor, zegt de vakbond. "Thuiswerken of later beginnen zit er niet in", zegt een woordvoerder. Daarnaast stapelen problemen met ziekteverzuim zich ook sneller op. "Wanneer iemand ziek is moet in deze sectoren altijd een vervanger worden geregeld."

Personeelstekort

Ook vergrijzing zorgt in deze sectoren ook voor een tekort aan personeel. Dat tekort verhoogt de werkdruk nog verder, ziet Femke Merel van Kooten van NU'91, een vakbond voor zorgprofessionals.

"Mensen met een bestaand contract wordt gevraagd om extra te werken en ook in de weekenden te werken", zegt Van Kooten. "Dat leidt uiteindelijk tot sneller ziekteverzuim, maar ook burn-outklachten waardoor mensen voor langere tijd uitvallen."

Het Centrum voor Ethiek en Zorg (CEG) onderzocht hoe zorgmedewerkers het personeelstekort ervaren. "Daardoor moeten zorgverleners kiezen aan wie ze zorg kunnen geven, en dat levert ook nog morele stress op", zegt onderzoeker bij het CEG, Deborah Levie. Het zou volgens haar beter zijn als werknemers hierover in gesprek gaan.

Bedrijfsarts bij ArboNed, Redmer van Wijngaarden, zegt dat er ook een rol is weggelegd voor werkgevers. "Het moet niet alleen over de inhoud van het werk gaan, maar ook over hoe het met werknemers gaat."

Brandjes blussen

Dat verzuim door stress jaar op jaar stijgt en mensen ook langer uitvallen komt volgens Christiaan Vinkers, psychiater en onderzoeker naar stress aan het Amsterdam UMC, doordat steeds meer mensen last hebben van stress en werkgevers nog onvoldoende weten wat ze hier tegen kunnen doen.

"Bedrijven komen pas laat in actie als mensen uitgevallen zijn. Stress is heel normaal, maar je moet er ook op tijd bij zijn", zegt Vinkers. "Nu is het vaak nog brandjes blussen en investeren bedrijven in interventies die misschien wel goed voelen, maar nog niet veel veranderen."

Volgens Vinkers besteden wel steeds meer werkgevers aandacht aan stress op werk. "Als je naar de kosten kijkt is preventie economisch ook veel gunstiger."

Corona

De cijfers over de afgelopen jaren hangen wel samen met de coronapandemie, maar zijn daar niet helemaal aan te wijten, zegt een woordvoerder van ArboNed. "Verzuim door stress nam voor de coronapandemie ook al toe, bleef gelijk tijdens de pandemie, en is daarna weer gestegen", aldus ArboNed.

Minister Van Weel heeft zijn excuses aangeboden voor zijn optreden in de kwestie rondom de onbehandelde aangiften van burgers bij de politie. De minister van Justitie en Veiligheid heeft spijt dat hij niet meer heeft gedaan om zijn meningsverschil op te lossen met de Algemene Rekenkamer over het soort aangiften dat bij de politie op de plank blijft liggen.

Hij had ook niet de indruk moeten wekken dat hij het hele alarmerend rapport van de Rekenkamer bagatelliseerde, vulde hij aan. "Dat spijt me, het was zeker niet mijn bedoeling", zo zei hij in een debat met de Tweede Kamer. "Ik bied mijn excuses aan."

Volg het debat live

Het debat met Van Weel is hier live te volgen.

In het debat kreeg Van Weel stevige kritiek van veel oppositiepartijen over zijn uitspraken over onbehandelde aangiften van burgers bij de politie. Er is al maanden een meningsverschil tussen de Algemene Rekenkamer en de minister over het soort aangiften dat bij de politie op de plank blijft liggen.

In juni concludeerde het onafhankelijk instituut dat de overheidsuitgaven controleert dat in 2024 met ongeveer 10.000 aangiften van ernstige misdrijven niets is gebeurd, zoals geweldsmisdrijven. In een eerste reactie zei Van Weel dat er een "vertekend beeld" werd gegeven en dat de politie vooral meldingen laat liggen waar geen aanknopingspunten in zaten.

Uitkomst

Het onderwerp speelde deze week weer op, omdat de president van de Algemene Rekenkamer, Pieter Duisenberg, in een heel ongebruikelijk radio-interview zei dat Van Weel de Kamer op het verkeerde been had gezet. "Met halve feiten wordt een uitkomst gebagatelliseerd", aldus Duisenberg.

Veel oppositiepartijen willen zeker weten dat de Tweede Kamer niet verkeerd is geïnformeerd. Dat is een politieke doodzonde en vaak een reden om een bewindspersoon weg te sturen. Het is nu nog niet duidelijk of Van Weel het lukt om de kritische partijen te overtuigen van de juistheid van zijn optreden.

Eerder op de avond toonden veel oppositiepartijen zich in het debat kritisch op het optreden van Van Weel:

Partijen, zoals Pro, SP en BBB, willen dat Van Weel in het debat erkent dat hij de Tweede Kamer heeft misleid. Hij presenteerde namelijk andere cijfers over het aantal onbehandelde aangiften en benadrukt ook dat sprake is van een andere rekenmethodiek. Hij zegt dat hij een "nuance" heeft willen aanbrengen bij het rapport van de Rekenkamer.

'Niet misleid'

Pro-Kamerlid Mutluer neemt de kwestie hoog op, ook vanwege het volgens haar beschadigde vertrouwen van slachtoffers die aangifte hebben gedaan en nu twijfelen of er wel wat met hun zaak gebeurt. Ze vindt dat de minister het probleem van de onbehandelde aangiften "kleiner" heeft gemaakt.

Op de vraag van Pro, en later van de SP en BBB, zegt de VVD-minister: "Nee, ik heb de Kamer niet misleid". Hij blijft dat herhalen als andere oppositiepartijen hem ernaar vragen en dat zorgt voor verbazing. "Waarom is het zo moeilijk om toe te geven dat u een verkeerd beeld heeft neergezet?", wil Mutluer weten.

Rond 23.45 uur, na een aantal fractie-overleggen, komt de Tweede Kamer weer aan het woord en zal duidelijk worden welke partijen een motie van wantrouwen zullen indienen.

Anders dan bij een meerderheidskabinet kan de oppositie nu wel een bewindspersoon naar huis sturen. De oppositie heeft een meerderheid in de Tweede Kamer.

Het Drents Archief waarschuwt mensen voor het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) bij bijvoorbeeld stamboomonderzoek. Het archief ziet steeds vaker dat mensen met behulp van AI onderzoek doen en vervolgens bij het archief documenten opvragen die niet blijken te bestaan, of dat er namen van mensen zijn verzonnen.

De onderzoeken die met AI worden gedaan lijken echt, maar zodra om archiefstukken wordt gevraagd, valt op dat er soms maar weinig van klopt, zegt Ellen van der Velds van het Drents Archief tegen RTV Drenthe. "Het zit in geboorteaktes, overlijdensaktes of huwelijksaktes. Er wordt heel stellig gezegd: 'dit moet er zijn' en dat is er dan niet. Of het ligt onder heel andere inventarisnummers in ons depot."

Met name bij stamboomonderzoek ontstaan volgens Van der Velds soms pijnlijke fouten. Ze noemt als voorbeeld de naam Jan de Vries uit Emmen. "Als ik in onze database ga zoeken op die naam vind ik er al een stuk of vijftig. Als ik dan niet aangeef wanneer hij geboren is, en wie zijn ouders en grootouders waren, dan gaat AI zelf beredeneren welke Jan de Vries ik bedoel."

Pijnlijke fouten

Het Drents Archief is niet het enige archief dat worstelt met AI. De hele sector heeft er volgens Van der Velds last van. "We weten ook van andere archieven dat ongeveer 10 procent van de vragen met AI gestuurd is. Of dat er in elk geval AI gebruikt is bij een onderzoek."

Voor zowel het Drents Archief als voor onderzoekers kan dat vervelend zijn, zegt Van der Velds. "De mensen die onderzoek doen krijgen 'overtuigend' bewijs, maar toch zitten er dan fouten in hun stamboom. Het is daarnaast ook heel vervelend voor ons want het kost ons heel veel extra tijd." Vrijwilligers van het archief zijn soms uren of dagen bezig met een onderzoek dat op AI is gebaseerd. Een onderzoek dat vervolgens niets oplevert.

Van koude kermis thuis

Voor vrijwilliger Koos Fokkens is het inmiddels een bekend probleem. Hij ontving vandaag weer een mailtje dat hij gezien de opmaak verdacht vond. Het was een opsomming met vetgedrukte letters, dat vaak wijst op AI. De informatie die in de mail werd opgevraagd, liep uiteindelijk ook uit op een dood spoor.

En toen hij laatst onderzoek deed naar een historische moordzaak in Zweeloo kwam hij ook van een koude kermis thuis. "Dan ben je tijden bezig omdat je allemaal fysieke rechtbankverslagen moet doorbladeren om vast te stellen of er zo'n zaak is geweest." Na vier weken bleek het verslag waarop het verhaal was gebaseerd in het Drents Archief niet te bestaan.

Hulpmiddel

Toch vindt Fokkens het zelf niet frustrerend. "Want het is prachtig werk om te doen. Je doet een zoektocht en bent feitelijk aan het puzzelen."

De vrijwilliger zegt dat AI niet alleen problemen oplevert, het kan ook een hulpmiddel zijn. "Het kan je op een spoor zetten van een onderzoeksrichting waar je zelf niet aan hebt gedacht", zegt hij. "Als je daar met verstand van zaken naar kijkt en kritisch bent op de geleverde informatie, kan het ook nuttig zijn."

Kunstmatige intelligentie kan bijvoorbeeld helpen bij oude schrijfwijzen van plaatsnamen, het ontcijferen van handschriften of het ordenen van onderzoeksresultaten.

Het Drents Archief benadrukt dan ook dat het niet tegen het gebruik van AI is. "Maar we zeggen wel: blijf zelf goed nadenken en controleer goed de bronnen die AI geeft", zegt Van der Velds.

In Delft hebben vanavond enkele honderden studenten met een fietsoptocht geprotesteerd tegen de onveiligheid op straat. Het protest volgt op enkele geruchtmakende zaken in de afgelopen maanden, waarbij vrouwen in de omgeving van het natuurgebied Delftse Hout werden mishandeld en aangerand.

Enkele studentenorganisaties zetten de actie op en kozen voor een protest per fiets omdat de slachtoffers ook aan het fietsen waren toen ze werden aangevallen. De keuze voor de donderdag is ook bewust: veel studenten gaan op donderdagavond en -nacht uit.

"Dat de incidenten juist tijdens het fietsen zijn gebeurd, raakt ons", zegt voorzitter Juliaan Kramer-Coenen van de SCVR, de koepel van Delftse studentensport- en cultuurverenigingen, tegen Omroep Delft.

"Studenten in Delft fietsen naar de training, repetitie of borrel van hun vereniging en weer terug naar huis. Dat juist deze gewoonte niet veilig kan, maakt ons kwaad."

Volgens de politie deden er aan het protest ruim 300 mensen mee.

Voorarrest verlengd

Tien dagen geleden werd een 19-jarige man uit Delft aangehouden die wordt verdacht van de mishandelingen en aanrandingen in en om de stad. Volgens de politie heeft hij kort na zijn arrestatie bekend de dader te zijn, en komt het DNA van de verdachte overeen met het materiaal dat bij de slachtoffers is aangetroffen.

De man werd vandaag voorgeleid aan de rechter-commissaris. Die bepaalde dat hij voorlopig nog in voorarrest vast blijft zitten: ten minste nog de komende twee weken.

Een meerderheid van het Israëlische kiescomité heeft voor het uitsluiten van Arabische politieke partijen bij de aanstaande verkiezingen gestemd. De verkiezingen voor het Israëlische parlement, de Knesset, zijn eind oktober. Het hooggerechtshof kan het besluit nog terugdraaien; dat is in het verleden vaker gebeurd.

In het kiescomité zitten voornamelijk leden van de regering van premier Netanyahu. De commissie stemde voor het blokkeren van de deelname van de Verenigde Arabische Lijst en de gezamenlijke lijst van de partijen Hadash, Ta'al en Balad. Ook individuele Arabische parlementsleden werden uitgesloten. Het voorstel om de deelname van de extreemrechtse partij Joodse Kracht van partijleider Ben-Gvir tegen te houden werd verworpen.

In de voorstellen van het comité werd onder meer beweerd dat de Arabische partijen de gewapende strijd tegen Israël steunen. Individuele Arabische parlementslieden zouden zich onvoldoende distantiëren van Palestijnse organisaties. De in Israël gevestigde mensenrechtenorganisatie Adalah, die opkomt voor de Arabische minderheid in het land, weerspreekt die beschuldigingen.

Sleutelrol

Volgens opiniepeilingen kan noch de coalitie van Netanyahu, noch de oppositie rekenen op een absolute meerderheid bij de verkiezingen op 27 oktober. De Verenigde Arabische Lijst zou mogelijk een doorslaggevende rol kunnen spelen bij het bemachtigen van de benodigde 61 zetels voor een meerderheid in het parlement, al zeggen veel oppositieleiders niet te willen samenwerken met de partij. De Verenigde Arabische Lijst maakte eerder wel deel uit van de regering die Naftali Bennett en Yair Lapid in 2021 vormden.

De Arabische partijen veroordelen de stap van het kiescomité. De Verenigde Arabische Lijst noemt de uitsluiting "politiek gemotiveerd en onacceptabel". De gezamenlijke lijst stelt dat het besluit "politiek, racistisch en antidemocratisch" is en wijst erop dat de Arabische partijen in Israël zo'n 1,25 miljoen kiezers vertegenwoordigen.

De verwachting is dat het hooggerechtshof het besluit volgende week zal terugdraaien. Dat gebeurde in 2019 en 2022 ook al bij vergelijkbare besluiten.

Kinderboekenschrijver Sjoerd Kuyper heeft de Gouden Griffel 2026 gewonnen voor zijn boek Maantje verhuist de zee. Kuyper overleed twee dagen geleden op 74-jarige leeftijd. Hij ontving de prijs vorige week in het bijzijn van zijn familie.

De kleinkinderen van Kuyper gingen toen met bloemen en taart bij hem op bezoek om hem het nieuws te vertellen:

De Gouden Griffel is een juryprijs voor het best geschreven kinderboek. De jury roemt de "literaire kwaliteit, humor, warmte, creativiteit en verbeeldingskracht" die samenkomen in een verhaal "dat kinderen volledig serieus neemt" en "hoofd, hart en verbeelding raakt".

Zelf zei hij er vorige week over: "In principe is het een heel vrolijk boek, je kunt er erg om lachen, maar het gaat wel over een serieus onderwerp."

Het verhaal gaat over Maantje die een verhaal schrijft voor haar ernstig zieke oma om haar nog een keer vrolijk te maken. Als oma is overleden, verzint Maantje verhalen om zelf weer vrolijk te worden.

Het Gouden Penseel 2026 voor het mooist geïllustreerde kinderboek gaat naar illustrator Karst-Janneke Rogaar. Ze krijgt de prijs voor haar boek Lucy en Donker.

Het boek gaat over het meisje Lucy en het wezen onder haar bed met de naam Donker. Rogaar deed niet alleen de illustraties, maar schreef ook het verhaal. Ze krijgt de prijs morgen uitgereikt tijdens het Kinderboekenbal.

De Gouden Griffel wordt ieder jaar uitgereikt aan het best geschreven kinderboek. Kuyper won de prijs eerder voor het boek Robin en God uit 1996.

In 2012 kreeg hij voor zijn hele oeuvre de Theo Thijssen-prijs voor kinder- en jeugdliteratuur uitgereikt. De jury prees de manier waarop hij als schrijver in alle genres de juiste woorden vond. "Sjoerd Kuyper kan moeilijke dingen, grootse dingen zelfs, vertellen in een eenvoudige taal, die zich nestelt in je hoofd en blijft rondzingen als een liedje. Een erg mooi liedje."

Veel oppositiepartijen zijn kritisch over het optreden van minister Van Weel (Justitie en Veiligheid) in de kwestie over de onbehandelde aangiften van burgers bij de politie. Partijen als Pro, Groep Markuszower, SP, Denk, BBB, PVV en SGP willen de zekerheid dat Van Weel de Tweede Kamer de juiste informatie geeft over het aantal aangiften dat bij de politie op de plank blijft liggen.

Dit bleek bij het eerste deel van het debat in de Tweede Kamer over de 10.000 aangiften die niet door de politie worden onderzocht. De Algemene Rekenkamer berichtte in juni dat met duizenden aangiftes van ernstige misdrijven in 2024 niets is gebeurd. Daar wilde de Tweede Kamer hem over aan de tand voelen.

Motie van wantrouwen

"Wij willen geen minister die criminaliteit onder het tapijt veegt", aldus Kamerlid Lammers van de Groep Markuszower. "Heeft de minister wel grip op de cijfers?", wil SP-Kamerlid Dobbe weten.

Een aantal partijen ziet een patroon in Van Weels optreden. "Hij zet een scherp, stellig beeld neer bij de Tweede Kamer en later blijkt het anders te zitten", stelt Denk-Kamerlid El Abassi. JA21-Kamerlid Coenradie sluit niet uit dat ze een motie van wantrouwen gaat indienen. "Is de minister niet zelf een onderdeel van het probleem?"

BBB-Kamerlid Van der Plas vindt dat het de minister van Justitie ontbreekt aan leiderschap en Forum voor Democratie is er voor het antwoord van de minister al van overtuigd dat hij de Tweede Kamer verkeerd heeft geïnformeerd.

'Halve feiten'

De Tweede Kamer roept Van Weel ter verantwoording, nadat de president van de Rekenkamer Pieter Duisenberg dinsdag in een radio-uitzending stelde dat Van Weel de Kamer op het verkeerde been had gezet. "Met halve feiten wordt een uitkomst gebagatelliseerd", aldus Duisenberg.

Al sinds het begin van de zomer speelt er een stevig meningsverschil tussen Van Weel (VVD) en de Algemene Rekenkamer over het soort aangiften dat bij de politie op de plank ligt.

In juni concludeerde het onafhankelijk instituut dat de overheidsuitgaven controleert dat in 2024 met ongeveer 10.000 aangiften van ernstige misdrijven niets is gebeurd, zoals geweldsmisdrijven. De politie kampt met personeeltekorten en heeft te veel op het bordje om aan deze aangiften toe te komen, aldus de Rekenkamer.

De kwestie kreeg een andere wending toen Van Weel in zijn reactie zei dat er sprake was een "vertekend beeld". Volgens de minister zou de politie vooral meldingen laten liggen waar geen aanknopingspunten in zaten.

Hiermee riep Van Weel het beeld op dat hij de cijfers en de problemen bagatelliseerde, iets wat hij zelf nadrukkelijk ontkent. Uit het radio-interview van Duisenberg afgelopen dinsdag werd duidelijk dat de Rekenkamer en de minister het er nog steeds niet over eens zijn.

Menselijk leed

Verschillende oppositiepartijen vinden dat het openlijke getwist over cijfers schadelijk is voor slachtoffers. "Achter deze cijfers gaat groot menselijke leed schuil", zegt Pro-Kamerlid Mutluer. Er ontstaat volgens haar bij slachtoffers van ernstige misdrijven het gevoel dat er niets met hun aangiften wordt gedaan.

Van Weel zal later vanavond de vragen van Kamerleden beantwoorden en uit moeten leggen hoe het nu precies zit. En vervolgens moet de Tweede Kamer duidelijk maken of het hier genoegen mee neemt. De coalitiepartijen D66, VVD en CDA staan achter hun minister. VVD-Kamerlid Martens-America zegt dat de minister en de Rekenkamer andere rekenmethoden hanteren. "Dat is heel lelijk."

Het CDA betreurt dat Van Weel voor "ruis" heeft gezorgd en vindt het jammer dat hij dat had kunnen voorkomen door te zeggen dat de gegevens die het ministerie heeft niet matchen met de gegevens die de Rekenkamer hanteert. "Hij heeft de Kamer niet onjuist geïnformeerd", stelt CDA-Kamerlid Straatman.

Maar deze coalitie heeft geen meerderheid. JA21-Kamerlid Coenradie zegt dat haar vertrouwen in de minister "al best is beschadigd". Als een meerderheid van oppositiepartijen een motie van wantrouwen steunt, kan de oppositie een minister dus wegsturen. Maar zover is het nog niet.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Bij dit minderheidskabinet hebben de oppositiepartijen samen meer zetels en dat willen ze vandaag graag benadrukken. In het verleden zag je bij een meerderheidskabinet in dit soort situaties dat een minister wordt beschermd door de coalitiegenoten. Foutje, volgende keer beter, en door.

Maar zo makkelijk gaat dat nu niet. Minister Van Weel zal zich vanavond dan ook moeten opstellen als een minister van een minderheidskabinet, met reflectie en erkenning dat hij verkeerd heeft gereageerd.

Hoe hij dat gaat doen, wordt later in het debat duidelijk als hij aan de beurt is geweest. Voorafgaand aan het debat erkende hij al voor de camera dat dingen niet helemaal goed zijn gegaan. En mogelijk is vanavond de angel eruit.

Wake-upcall

Al met al kan je dit ook als een soort hernieuwde wake-upcall voor deze coalitie zien. De drie coalitiepartijen kunnen zien dat het zomaar uit de handen kan glippen als minderheidskabinet.

Los van dit onderwerp en minister Van Weel is nu ook duidelijk dat geen van de oppositiepartijen zich verbonden voelt met deze coalitie. Niemand ziet de noodzaak om voor dit minderheidskabinet in de bres te springen. En dat blijft een kwetsbaarheid, die deze avond door minister Van Weel ervaren is."

Augustus en september; normaal gesproken zijn het maanden waarin het flink kan spoken op de Atlantische Oceaan. Orkaan Katrina trok in 2005 een spoor van vernieling door New Orleans. En in 1992 deed orkaan Andrew dat in deze periode in Florida. Een paar jaar geleden was ons eigen koninkrijk nog aan de beurt, toen orkaan Irma tot veel schade en doden leidde op de Bovenwindse eilanden. Zeker Sint-Maarten werd zwaar getroffen.

Doorgaans is het orkaanseizoen rond deze tijd op zijn hevigst, maar dit jaar is het stil. Doodstil. Gemiddeld woeden er jaarlijks zo'n zeven orkanen en veertien stormen op de Atlantische Oceaan. Dit jaar blijft de teller tot nu toe steken op zes stormen en niet één orkaan. Het is voor het eerst in ruim een eeuw dat er zo laat in het jaar nog geen enkele orkaan is gezien. Opvallend genoeg heeft dat alles te maken met weerfenomeen El Niño.

"Het is echt heel stil. Als orkaanwetenschapper verveel ik me een beetje", grapt Nadia Bloemendaal, wetenschapper bij het KNMI. "Maar het is geen gegeven dat er zich helemaal niks gaat vormen", zegt ze. "Het seizoen loopt tot 30 november. We blijven op onze hoede."

Recordaantal zware orkanen

Drijvende kracht achter het geringe aantal stormen en uitblijven van orkanen is een zeer sterke El Niño. Dit natuurlijke fenomeen remt de vorming van de orkanen op de Atlantische Oceaan. Boven de Stille Oceaan gebeurt juist het tegenovergestelde.

Op 3 september zagen satellieten van Copernicus voor het eerst sinds 2015 drie orkanen tegelijk op de Stille Oceaan:

Daar is de situatie dit jaar dan ook heel anders. Voor de kust van Mexico groeide tropische storm Polo ongekend snel uit tot een orkaan van de zwaarste categorie. Daarna zwakte hij wel weer wat af.

Polo is al de derde zeer zware orkaan dit jaar, een evenaring van het record voor de Stille Oceaan. En ook hier duurt het seizoen nog even. Door El Niño ontstaan niet alleen meer orkanen en stormen. Ook nemen ze andere routes, zo belanden ze vaker in Zuid-Korea en Japan. Dat laatste land werd deze week nog getroffen door orkaan Dujuan.

Zeer sterke El Niño

Tijdens een El Niño zwakken passaatwinden boven de Stille Oceaan af. Hierdoor belandt relatief warm water voor de kust van Zuid-Amerika. Dit is een natuurlijke variatie die elke drie tot zeven jaar gebeurt.

De huidige El Niño is bijzonder zwaar. Het water is nu al ongeveer op recordtemperatuur, terwijl El Niño meestal pas in december op zijn sterkst is. Hoewel El Niño in de Stille Oceaan gebeurt, heeft het effecten over de hele planeet.

En niet alleen in de zee maar ook in de atmosfeer gebeurt van alles door El Niño, zegt orkaanexpert Bloemendaal. Zo ontstaat in het oosten van de Stille Oceaan een gebied waar lucht makkelijk opstijgt.

Om een storm te vormen moet lucht óók opstijgen. "In een gebied waar de luchtstroom uit zichzelf al graag naar boven wil, krijgt zo'n storm dus een enorme zet mee", zegt Bloemendaal.

NOS op 3 maakte in 2024 deze uitlegvideo over El Niño:

Boven de Atlantische Oceaan gebeurt juist het tegenovergestelde tijdens een El Niño. Er is een dalende luchtstroom die juist de vorming van stormen tegenwerkt. Ook zijn er grote verschillen in windsnelheid en -richting tussen het oppervlak en hoog in de atmosfeer, oftewel windschering. Stormen ontstaan juist makkelijker als die verschillen klein zijn.

Nu gaat dat veel moeilijker, legt Bloemendaal uit: "De windschering zorgt er nu voor dat alles wat maar probeert te vormen meteen kapot wordt geblazen"

Warm zeewater

El Niño is niet de enige verandering die het aantal orkanen beïnvloedt. Zo was er in 2023 een El Niño en werd het toch een actief jaar voor orkanen boven de Atlantische Oceaan. "Dat was tegen onze verwachtingen als orkaanwetenschappers", zegt Bloemendaal. "Maar het zeewater van de Atlantische Oceaan was toen heel erg warm. Dat zorgde ervoor dat er zoveel energie beschikbaar was dat vormende orkanen de dalende luchtstroom konden doorbreken."

Ook dit jaar is het zeewater van de Atlantische Oceaan relatief warm, maar nog niet zo warm als in 2023.

Mochten er dit jaar helemaal geen orkanen opduiken op de Atlantische Oceaan dan zou dat voor het eerst zijn sinds de jaren zestig. Toen begonnen wetenschappers de aarde in de gaten te houden met satellieten.

Als je nog verder teruggaat in de tijd, zijn er wél jaren geweest waarin mensen geen orkanen waarnamen op de Atlantische Oceaan. Maar toen waren de meetinstrumenten wel beperkter. Zo waren er geen satellieten. Het valt dus niet uit te sluiten dat mensen destijds orkanen misten op volle zee die niet in de buurt van land kwamen.

Het nieuws dat Nederland na een jaar afwezigheid terugkeert naar het Eurovisie Songfestival zorgt voor gemengde reacties. Een onafhankelijk team van experts moet namens de NPO de selectie van de inzending voor zijn rekening gaan nemen. De NOS is verantwoordelijk voor de verslaggeving, de voorbeschouwingen en het commentaar.

Omroep AVROTROS bepaalt sinds 2010 de Nederlandse inzending, maar trok zich terug voor de afgelopen en komende editie vanwege de deelname van Israël. Daarmee heeft het evenement "zijn neutrale karakter verloren", aldus de omroep, die deelname niet bij de eigen waarden vindt passen. De omroep doet dit jaar ook niet mee aan de selectiecommissie.

'Geen ruggengraat'

Dat de NPO deze taak nu op zich neemt, stuit online op forse kritiek. "Slappe hap weer", "net zo'n sterke ruggengraat als Ed Sheeran", "geen ruggengraat" en "je hoort afstand te nemen van een land dat genocide pleegt, niet de verbinding op te zoeken", zijn een paar van de reacties die op platforms te lezen zijn.

Ook is een burgerbeweging online een petitie begonnen waarin ze de NPO oproept het besluit om deel te nemen aan het songfestival terug te draaien. Omdat "het geweld in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever intussen gewoon doorgaat", schrijven de initiatiefnemers. De oproep is inmiddels ruim 25.000 keer ondertekend.

De voorzitter van de NPO gaf gisteren uitleg over het besluit:

Felix Pot, universitair docent sociale geografie aan de Rijksuniversiteit Groningen, doet onderzoek naar de politiek rond het Songfestival. Hij begrijpt de kritiek op en het cynisme rond de Nederlandse deelname.

"AVROTROS is om politieke redenen uitgestapt. Als vervolgens een andere partij de organisatie overneemt, snap ik dat je daarmee voor het publiek een bepaald signaal afgeeft."

Bijvoorbeeld dat de NPO de aangescherpte regels van de EBU, de organisatie achter het Songfestival, en de maatregelen om politieke beïnvloeding te beperken voldoende vindt, schetst Pot.

Zo heeft een land dat het liedjesfestijn wint als het is verwikkeld in een militair conflict niet automatisch recht om de volgende editie te organiseren. "Daarmee wordt natuurlijk op Israël gemikt", aldus Pot.

Ook mogen omroepen en artiesten niet meer actief deelnemen of bijdragen aan promotiecampagnes. Volgens de EBU zijn de strengere regels nodig om beïnvloeding van het stemproces tegen te gaan. De maatregelen volgen op kritiek op de Israëlische deelnemer Noam Bettan, die vorig jaar op sociale media in verschillende talen opriep om op Israël te stemmen.

"Voor de NPO is dit een lastige beslissing geweest", zegt Gerrit-Jan Kooijman, songfestivalexpert en presentator van podcast Ding-a-Dong over het Songfestival. "Omdat AVROTROS zich nadrukkelijk ideologisch opstelde. Dat maakt het voor de NPO ingewikkeld, omdat het lijkt of het die standpunten van een hun omroepen niet deelt."

Volgens Kooijman laat de beslissing ook zien wat de rol van de NPO binnen het omroepbestel is. "Alle omroepen hebben hun eigen kleur. De NPO staat daarboven en erkent dat die verschillende kleuren waarde hebben. Het laat zien: je kunt het fundamenteel op een punt oneens zijn met elkaar, maar dat betekent niet dat we elkaar niet respecteren."

Bestand tegen kritiek

Kooijman vindt het logisch dat de NPO de selectie naar zich toetrekt. Het songfestival is volgens hem een belangrijk podium voor Nederlandse artiesten en daarmee een onderdeel van de culturele opdracht van de publieke omroep.

Wel denkt hij dat het voor de NPO een lastige opgave wordt om een artiest te vinden die bestand is tegen de kritiek en hectiek rond het Songfestival. Er komt veel kijken bij de voorbereiding, het optreden zelf en de begeleiding, ook vanuit de omroep. Volgens Kooijman moet de NPO daarbij in zekere zin opnieuw "het wiel uitvinden".

Over de zoektocht naar een kandidaat maakt Kooijman zich uiteindelijk ook weer niet al te veel zorgen. Er is volgens hem veel expertise binnen de omroepen. Hij verwacht dat de kandidaat iemand wordt die stevig in zijn of haar schoenen staat en ervaring heeft met media-optredens. "En het songfestival benadert hoe Duncan Laurence na zijn overwinning in 2019 zei: 'Music first'."

Ook zal het volgens hem een artiest zijn die wordt omringd door een ervaren team. "Normaal gesproken ben je in september al veel verder in het selectieproces, maar er is nog tijd. Met Claude is het twee jaar geleden ook in korte tijd gelukt om een sterke kandidaat neer te zetten. Er is voldoende talent beschikbaar."

De Nederlandse inzending zal volgend jaar in het Bulgaarse Burgas op het podium staan op een songfestival dat allang niet meer alleen een liedjesfestijn is, ziet ook Kooijman. "Het songfestival zal altijd mee moeten veranderen met de tijd en om moeten gaan met kritiek. We leven in roerige tijden en daar is het songfestival een reflectie van."

De Chinese president Xi is door president Trump ontvangen in het Witte Huis in Washington. In toespraken strooiden de presidenten met complimenten, maar maakten ze ook duidelijk welke politieke discussiepunten er tijdens het staatsbezoek van Xi op tafel liggen.

Xi zei onder meer dat hij blij is om een bezoek te brengen aan "uw prachtige land" en dat hij in de VS is om "onze vriendschap voort te zetten en de samenwerking uit te breiden".

Trump zei dat hij en Xi "een geweldige vriendschap" hebben die is gebaseerd op "wederzijds respect".

Xi is anderhalve dag in de VS in het jaar dat het land 250 jaar Verenigde Staten viert. Trump zei dat ze morgen naar het Nationaal Archief gaan om daar "een paar van de grootste schatten van de trotse geschiedenis te bekijken, waaronder de Onafhankelijkheidsverklaring en de grondwet".

Xi stipte kunstmatige intelligentie (AI) aan in zijn toespraak. "We hebben zowel de capaciteit als de verantwoordelijkheid om AI te ontwikkelen en ervoor te zorgen dat de ontwikkeling van AI altijd onder menselijke controle staat en het welzijn van de mensen dient."

Zowel China als de VS is er veel aan gelegen om leidend te worden in het toepassen van AI. Momenteel zijn het de Amerikaanse techbedrijven die vooroplopen, maar ook China investeert fors in AI.

Lees hier meer over de AI-wedloop tussen de VS en China:

Xi benadrukte ook het belang van samenwerking tussen de twee economische grootmachten. Hij riep op om de communicatie tussen China en de VS te verbeteren en concurrentie niet als een zaak van winnen of verliezen te beschouwen. "Het moet een race zijn om elkaar in te halen, geen worsteling waarbij er één wint en één verliest."

Trump ontketende aan het begin van zijn tweede termijn een handelsoorlog door importheffingen in te voeren, ook op producten uit China.

Xi reageerde toen met extra importbelastingen op Amerikaanse goederen. Vorig jaar kwamen de twee tot een handelsbestand wat heeft geleid tot iets betere verhoudingen. Ze werden het eens over lagere importheffingen. Ook werden Chinese exportrestricties op kritieke aardmetalen in de koelkast gezet.

Vandaag maakte de Amerikaanse minister van Financiën Bessent bekend dat het handelsbestand, dat over anderhalve maand zou aflopen, met twee maanden wordt verlengd.

Pandadiplomatie

Xi kondigde ook aan dat de komende vijf jaar 100.000 Amerikaanse jongeren naar China mogen komen voor een studie. Ook stuurt China de komende dagen twee panda's naar een dierentuin in Atlanta. Zoo Atlanta maakte eerder dit jaar al bekend dat er twee panda's zouden komen.

Reuzenpanda's komen alleen voor in China en het land zet ze geregeld in als diplomatiek middel. Het is een manier voor Chinese machthebbers om de banden aan te halen. China verhuurt de dieren aan een dierentuin voor een bepaald bedrag per jaar.

Niet live op tv

Persconferenties in het Witte Huis worden meestal live uitgezonden door de grote Amerikaanse nieuwszenders. Dat is dit keer niet het geval vanwege de weigering van het Witte Huis om verslaggevers van Politico, CNN en MS NOW toe te laten, ondanks een vonnis van de rechter. Video-opnames van de toespraken zijn door het Witte Huis zelf gedraaid en verspreid.

Daardoor is er nu weinig beeldmateriaal van het bezoek van Xi aan Trump:

De Spaanse politie heeft begin deze maand twee mensen kunnen redden die waren gemarteld in een soort martelkamer. De ruimte was helemaal ingepakt met plastic bouwzeil. Er lagen tangen, hamers en ander gereedschap. Maar van een verbouwing was geen sprake.

De agenten waren naar de villa in het Zuid-Spaanse Estepona gekomen door een paniekerig telefoontje van de vriendin van een man die een afspraak had in het huis. Omdat hij niets van zich liet horen, sloeg ze alarm.

Agenten gingen naar het huis en belden aan, maar er werd niet opengedaan. Om de situatie verder te onderzoeken, klommen de agenten over een schutting. Op dat moment kwam er een naakte man, onder het bloed, naar buiten gerend terwijl hij gilde: "Ze willen ons vermoorden."

Vastgebonden

De horror was nog niet voorbij. In het huis vonden de agenten een man die vastgebonden zat op een stoel in een kamer die dus geprepareerd was. Ongeveer gelijktijdig renden twee andere mannen het huis uit.

Daarop werd groot alarm geslagen. In het huis werd namelijk ook nog een arsenaal aan zware wapens gevonden waaronder kalasjnikovs. Alle beschikbare agenten uit de omgeving werden opgeroepen om het huis te bewaken. Intussen lukte het om de twee gevluchte mannen te achterhalen.

Uiteindelijk heeft de politie zeven mannen, allen uit Servië, aangehouden. Volgens de politie zijn zij lid van een Oost-Europese criminele organisatie. De twee slachtoffers moesten het vermoedelijk ontgelden vanwege ruzie over een lading drugs.

Geen sporen achterlaten

De politie denkt dat de daders met het plastic hebben geprobeerd geen sporen achter te laten in het huis. Zo zou er geen bloed en ander biologisch materiaal van zowel de slachtoffers als de daders achterblijven op de vloeren en muren. Het plastic zou waarschijnlijk worden verbrand als het martelen erop zat.

De ontdekking was begin september, maar is deze week naar buiten gebracht door het medium El Español. Hoelang de martelkamer al in gebruik was en of de twee mannen de enige slachtoffers zijn, is niet bekendgemaakt.

De Spaanse politie heeft bij het onderzoek hulp gevraagd aan Interpol en sluit nieuwe aanhoudingen niet uit.

In de Duitse stad Dortmund heeft de openbaar aanklager een onderzoek geopend naar een man van 105, die in de Tweede Wereldoorlog bewaker was in een kamp voor krijgsgevangenen. De man wordt ervan verdacht gevangenen te hebben vermoord, en anderen te hebben geholpen bij het moorden. Hij was toen tussen de 20 en 24 jaar oud.

In welke gezondheid de 105-jarige verdachte verkeert, is niet bekend. Hij zit nog niet vast.

De man was gestationeerd in het kamp Stalag VI-K Senne, ook bekend onder de naam Stalag 326. In dat kamp bij de plaats Schloss Holte-Stukenbrock, in de deelstaat Noordrijn-Westfalen, werden tussen 1941 en 1945 honderdduizenden gevangengenomen soldaten vastgehouden, vooral uit de Sovjet-Unie. Toen het kamp in april 1945 door de Amerikanen werd bevrijd, zaten er tussen de 180.000 en 200.000 mensen vast.

Gevangenen in het kamp werden doorgaans gedwongen tot werken in nabijgelegen fabrieken of mijnen. Hoeveel mensen er om het leven kwamen door dwangarbeid of geweld door bewakers, is niet bekend, maar geschat wordt dat het om vele duizenden mensen ging.

Afgelopen jaren zijn vaker hoogbejaarde voormalige nazi's voor de rechter gebracht. In 2022 werd een 97-jarige man in Itzehoe veroordeeld tot een voorwaardelijke celstraf van twee jaar, voor het plegen van ruim 10.000 moorden, of medeplichtigheid daaraan.

Demjanjuk

In 2011 werd de voormalige kampcommandant John Demjanjuk (toen 91) veroordeeld tot vijf jaar cel, voor de moord op meer dan 28.000 mensen in het vernietigingskamp Sobibor, in Polen. Hij ging in hoger beroep en overleed in 2012 in een verzorgingstehuis.

Met dat vonnis werd een nieuw precedent geschapen: rechters oordeelden dat iedereen die ooit in een nazi-kamp had gewerkt, schuldig was aan moord (en medeplichtigheid daaraan) op de gevangenen in het kamp. Sindsdien hoeven aanklagers niet meer te bewijzen dat de verdachten ook echt persoonlijk betrokken waren bij moorden in een kamp.

De Tweede Kamer wil een duidelijker verbod op camerabrillen en dat verbod moet in nog meer situaties gelden dan nu al het geval is. "Het tempo kan niet snel genoeg zijn", zegt Pro-Kamerlid Kathmann. "Nederland is het zat. De onrust is ongelofelijk groot."

Ook de digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom en de Consumentenbond willen een verbod op de 'gluurbril' met ingebouwde microfoon en AI. Er worden veel mensen gefilmd in intieme situaties zonder dat zij het doorhebben. Die beelden worden gedeeld op sociale media.

Volgens het kabinet is een verbod in principe juridisch niet nodig omdat er al verschillende rechtsregels voor het gebruik van camerabrillen en de videobeelden gelden. De bril mag alleen privé gebruikt worden, zegt staatssecretaris Van Bruggen. "Maar ik begrijp de oproep van de Kamer wel."

Strafbaar

Beelden van iemand maken en delen mag niet zomaar. Het recht op privacy is geregeld in de grondwet, het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Verder geldt het nationaal en Europees consumentenrecht voor schade door producten. En als iemand schade ondervindt door zonder toestemming te zijn gefilmd kan er sprake zijn van een onrechtmatige daad.

Ook zijn er het portretrecht, de Auteurswet en het wetboek van Strafrecht. Het in het geheim filmen in bijvoorbeeld kleedkamers en toiletten is strafbaar. Het onderwijs, de zorg, horeca, winkels, sportscholen en zwembaden kunnen in de huisregels al een afdwingbaar verbod opnemen.

Eigenlijk al verboden

Kathmann erkent dat de camerabril "eigenlijk al verboden is". Maar als zo veel mensen de regels overtreden en zo veel mensen er last van hebben dan moet het "explicieter opgenomen worden in richtlijnen", vindt zij. Eerder vroeg het CDA al om een verbod op de camerabril.

Het kabinet wacht op een advies dit najaar over camerabrillen, AI-brillen en andere "AI-wearables" met ingebouwde techniek van het Europees Comité voor Gegevensbescherming. Daarin is ook de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) vertegenwoordigd. Die is in Nederland de toezichthouder op de privacy.

De AP waarschuwde dinsdag uitdrukkelijk dat in veel situaties het gebruik van de brillen en het gemaakte beeldmateriaal is verboden.

Angstaanjagend

Programmamaker Roel Maalderink en de digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom uiten in een satirische video kritiek op de camerabrillen van Meta. Maalderink filmde met de bril medewerkers van Meta bij het kantoor van het bedrijf in Amsterdam.

Het techbedrijf heeft de video van Instagram, onderdeel van Meta, verwijderd. "Angstaanjagend", zegt Kathmann. "Dit riekt naar censuur." Meta zegt dat de video is verwijderd wegens vermeend pesten en intimidatie.

De video is nog wel te zien op YouTube, onderdeel van techgigant Google. Ook Google en Apple willen AI-brillen met een ingebouwde camera op de markt brengen.

Overigens zijn er ook toepassingen van AI-brillen die positievere reacties krijgen. Voor blinden en slechtzienden kan de AI-functie ondersteunen bij het voorlezen van teksten of het vinden van locaties. Artsen kunnen collega's op afstand mee laten kijken bij de behandeling van een patiënt.

Voor deze toepassingen moet er een uitzondering op het verbod komen, zegt de Tweede Kamer.

Voor het eerst in elf jaar is de Chinese president Xi weer in Washington. In 2015 ontmoette hij toenmalig president Obama voor het laatst in het Witte Huis. En nu is hij daar opnieuw bij de Amerikaanse president Trump voor een staatsbanket en om te praten over AI, handel en Taiwan.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

En bij De Dag willen we graag weten wat jij van onze podcast vindt. Wanneer, en vooral waarom luister je, en wat kan er beter? Vul hier de vragenlijst in. Wordt gewaardeerd!

Correspondent Sjoerd den Daas ving Trump op toen hij met z'n helikopter landde nadat hij Xi ophaalde. Hij ziet een Amerikaanse president die Xi het volop naar z'n zin wil maken. Hij haalt 'm dus op op het vliegveld en noemt hem goede vriend. Maar hoe sterk is die 'vriendschap'? Hoe kijkt China naar de VS? Uit hoe ze van elkaar proberen te profiteren, komt ook een vijandig beeld naar voren. Wie is de sterkste van de twee?

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: IJsbrand Terpstra

Geen witte rook, wel uitgelekte uitslagen. Achter gesloten deuren wordt in New York een opvolger gezocht voor VN-baas António Guterres, die op 1 januari 2027 na twee termijnen afzwaait. Dit keer ontbreekt iets wat er bij eerdere verkiezingen altijd al vroeg was: een duidelijke favoriet.

Officieel benoemen de 193 VN-leden de nieuwe secretaris-generaal. Regeringsleiders en ministers uit die landen zijn deze week in New York voor de jaarlijkse top en in de wandelgangen wordt druk gespeculeerd.

De keuze wordt voorgekookt in de Veiligheidsraad. Daar zijn inmiddels drie stemrondes geweest, waarin leden kunnen kiezen uit goedkeuring, afkeuring of geen mening. De geheime stemrondes lijken op een pauselijk conclaaf, met als verschil dat de uitslagen vrijwel altijd uitlekken. Maar omdat er anoniem wordt gestemd, blijft het stemgedrag van de afzonderlijke leden in nevelen gehuld.

Grynspan vs. Rodrigues-Birkett

Oud-VN-medewerker Daniel Safran-Hon wist de uitslag van de eerste ronde als eerste. Hij is nu adviseur van het Internationaal Vredesinstituut, een denktank. "De race is spannender dan ooit", vindt hij.

Voormalig VN-handelschef Rebecca Grynspan uit Costa Rica kreeg in de eerste ronde nipt de meeste stemmen. Guterres en zijn voorgangers Ban Ki-moon en Kofi Annan waren al in de eerste stemronde favoriet en wonnen uiteindelijk ook. Maar nu zijn de kaarten nog allerminst geschud.

Grynspan kreeg vrijdag bij een derde stemming net het benodigde minimum van negen stemmen. In de tweede ronde was ze nog gepasseerd door Carolyn Rodrigues-Birkett, de VN-ambassadeur van Guyana, die haar nu met acht stemmen op de voet volgt.

Ook de Argentijn Rafael Grossi gooide aanvankelijk hoge ogen, maar lijkt met vijf stemmen voor en acht tegen uitgespeeld. Rusland keurde de baas van het VN-atoomagentschap ook openlijk af. En Michelle Bachelet, de eerste vrouwelijke president van Chili en voormalig VN-mensenrechtencommissaris, is zelf al uit de race gestapt. Er zijn nog zeven kandidaten over.

Wikipedia aangepast

Het lijkt erop dat kandidaten hun Wikipedia-pagina's hebben laten oppoetsen. VN-watchers van PassBlue ontdekten dat de Ecuadoraanse oud-voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN in een nieuwe passage opvallend werd geprezen. Smetten werden juist weggepoetst: bij een oud-president van Senegal werden "ondemocratische manoeuvres", "repressie" en een "couppoging" in mildere woorden omschreven.

De koploper kreeg vooral te maken met aanvallen. Op de pagina van Grynspan werd binnen twee weken zeventien keer een kopje 'controverses' toegevoegd en weer verwijderd. Nieuwe Wikipedia-gebruikers probeerden een slecht onderbouwd gerucht in haar biografie te krijgen, maar moderatoren grepen in.

Liefst een vrouw, uit Latijns-Amerika

De twee koplopers komen allebei uit Latijns-Amerika. Dat continent is officieus aan de beurt, al zijn ook Afrikaanse kandidaten nog in de race.

Volgens Safran-Hon moeten Latijns-Amerikaanse landen zich snel verenigen rond één kandidaat. "Hun officieuze toerbeurt is niet in steen gehouwen." Houdt de onzekerheid aan, dan melden zich nieuwe kandidaten.

Daarnaast klinkt luid de roep om een vrouw. China zou "graag een vrouw zien", voor het Verenigd Koninkrijk is het een prioriteit en ook de niet-permanente leden van de Veiligheidsraad dringen erop aan. Hun stem telt even zwaar als die van de permanente leden, al hebben ze geen vetorecht.

Volgens minister Berendsen, ook op de VN-top, zou het "heel mooi zijn" als een vrouw wint. "De kwaliteit staat voorop, maar er zijn genoeg vrouwen met de kwaliteiten om een goede secretaris-generaal te zijn."

Glazen plafond

In 80 jaar is de VN nog nooit door een vrouw geleid. "Hoe kunnen we bedrijven de les lezen over glazen plafonds en dat zelf in stand houden?", vraagt Sarah Hendriks zich af. De Canadese met Nederlandse wortels is beleidsdirecteur van de VN-vrouwenorganisatie. "Deze verkiezing is een lakmoesproef of dit instituut, dat altijd heeft gestreden voor gendergelijkheid, de daad bij het woord voegt."

De politieke emancipatie van vrouwen stagneert. In 54 VN-lidstaten is het aantal vrouwen in het parlement zelfs gedaald, blijkt uit onderzoek van de VN en het World Economic Forum. Ook het aantal vrouwen in regeringen nam in twee jaar af.

"In het huidige tempo duurt het 171 jaar om gendergelijkheid te bereiken", berekent Hendriks. Vrouwelijk leiderschap heeft volgens haar forse voordelen. "Als vrouwen aan de top staan, volgen vrede en economische voorspoed. Dat blijkt uit de data."

Gekleurde briefjes

Sleept de verkiezing te lang, dan kan de maandelijks wisselende voorzitter van de Veiligheidsraad - nu Frankrijk, volgende maand Griekenland - besluiten de permanente leden gekleurde stembriefjes te geven. Dan wordt duidelijk welke kandidaten zij steunen of afkeuren en kunnen kandidaten hun conclusies trekken.

Eén ding is volgens Safran-Hon zeker: "Het is de eerste keer dat er in deze fase nog geen overtuigende koploper is."

De Groot-Nederlandse Studentenvereniging (GNSV) is door coördinator terrorismebestrijding NCTV en inlichtingendienst AIVD aangemerkt als rechts-extremistisch. Dat is voor de Radboud Universiteit van Nijmegen reden om de vereniging niet meer toe te laten bij de volgende introductiemarkt voor nieuwe studenten.

De analyse van de inlichtingendienst en coördinator terrorismebestrijding kwam deze week naar buiten. De AIVD en NCTV schrijven daarin dat rechts-extremisten online, via de politiek, de media en bij demonstraties bezig zijn hun ideeën te normaliseren en daarin steeds handiger worden.

Onder extreemrechts gedachtegoed verstaan AIVD en NCTV het denken waarin witte superioriteit centraal staat, net als haat tegen mensen met een migratieachtergrond en andersdenkenden.

'Diep racistisch'

Volgens het rapport presenteert de vereniging zich als nationaalconservatief, maar houden leden er achter de schermen extremer gedachtegoed op na. "Zo ziet men Vlamingen en Nederlanders als één volk, maar dan wel als één 'blank' volk", schrijven AIVD en NCTV. "Ook uiten meerdere (kern)leden van GNSV diep racistische opvattingen over de Nederlandse identiteit."

De studentenvereniging is voor 'remigratie' van Nederlandse en Vlaamse mensen met een niet-westerse achtergrond, staat er verder. Dat woord heeft een betekenis die extremer is dan vaak wordt toegegeven door degene die het gebruikt, zeggen AIVD en NCTV.

Helder en ernstig

"Binnen de vereniging is men zich bewust van het belang om het gedachtegoed zo acceptabel mogelijk te presenteren om zo gematigd over te komen", aldus de analyse. Zo krijgt de vereniging volgens AIVD en NCTV ruimte op universiteitscampussen om leden te werven en activiteiten te organiseren. "Lidmaatschap van deze groep is hiermee genormaliseerd, terwijl het achterliggende gedachtegoed en de ideologische ambities in werkelijkheid rechts-extremistisch zijn."

En dus neemt het Radboud maatregelen. "Het rapport van de AIVD is helder en ernstig", zegt een woordvoerder tegen Omroep Gelderland. "Het is van belang dat de AIVD de GNSV heeft aangemerkt als een extreemrechtse organisatie. Dat schept duidelijkheid en biedt de universiteit gegronde mogelijkheden om maatregelen te nemen."

Geuzenbond

GNSV werd in 2021 opgericht in Leiden, door leden van de Geuzenbond. Sommige leden legden op de sterfdag van de extreemrechtse politicus Hans Janmaat bloemen op zijn graf. Janmaat werd onder meer in 1995 veroordeeld voor discriminatie en aanzetten tot vreemdelingenhaat.

Vorige zomer werd een lid van de vereniging aangehouden op verdenking van het voorbereiden van een terroristisch misdrijf. Daarvan werd hij vrijgesproken, maar hij kreeg wel een gevangenisstraf van twee jaar (waarvan één voorwaardelijk) voor illegaal wapenbezit.

Gesteggel op intromarkt

De Nijmeegse vestiging bestaat sinds 2023. De introductiemarkt van de Radboud Universiteit is sindsdien een jaarlijks terugkerend onderwerp van gesprek. In 2023 ontstond bij de kraam van GNSV een vechtpartij - demonstranten waren het er niet mee eens dat de vereniging leden mocht werven onder aankomend studenten. Drie mensen werden aangehouden.

Het jaar daarna stond de vereniging weer met een kraam op de markt, maar kreeg beveiliging mee. In 2025 trok GNSV zich terug van de markt, naar eigen zeggen vanwege dreigingen "uit extreemlinkse hoek".

Dit jaar waren de studenten in eerste instantie welkom op de markt, maar het Radboud besloot op het laatste moment toch anders. De veiligheid van de leden en bezoekers van de markt kon volgens de universiteit niet worden gegarandeerd vanwege een aangekondigde demonstratie bij de kraam.

Behalve Leiden en Nijmegen heeft GNSV sinds januari dit jaar ook een vestiging in Utrecht. Daar stonden ze afgelopen zomer niet op de introductiemarkt, in Leiden wel. De universiteit van Utrecht laat weten dat de vereniging nooit contact heeft gezocht. De universiteit erkent of steunt de vereniging dan ook niet. GNSV heeft zich bij de vorige introductiemarkt niet aangemeld.

De universiteit van Leiden laat weten nog niets te kunnen zeggen over eventuele maatregelen tegen de aanwezigheid van de vereniging op introductiemarkt.

Squishy dumplings zijn niet gevaarlijk voor de gezondheid. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) deed onderzoek naar het razend populaire speelgoed en vond geen gezondheidsrisico's.

Afgelopen zomer haalden sommige winkels de kneedbare dumplings uit de handel nadat uit onderzoek was gebleken dat er mogelijk schadelijke stoffen konden vrijkomen. Ook bij de NVWA kwamen klachten binnen over de chemische geur van sommige producten.

Volgens de toezichthouder kan die geur vrijkomen door het verdampen van zogeheten vluchtige organische stoffen. Die zitten bijvoorbeeld ook in verf en terpentine. In het laboratorium werden die stoffen in kleine hoeveelheden gevonden. Zo klein, dat ze geen gevaar voor de gezondheid vormen.

Mochten mensen bezorgd zijn over de vluchtige stoffen, dan raadt de NVWA hun aan om het speelgoed te laten uitdampen in een goed geventileerde ruimte. De stoffen verdampen in korte tijd, zegt de toezichthouder.

Het is september en dat betekent dat bieten weer van het land worden gehaald. Die kunnen een flinke geur met zich meebrengen. De een vindt het lekker zoet ruiken, en de ander weeïg en zuur. Wie wat betreft de geur niet voor verrassingen wil komen te staan, kan de komende oogstweken de Bietenradar raadplegen.

Een AI-model gebruikt weersinformatie zoals windkracht en windrichting om te berekenen waar suikerbietengeur te ruiken is, vertelt maker Maarten Oostland tegen RTV Noord. Hij weet nog dat hij vorig jaar naar een suikerproducent luisterde die vertelde over bietengeur. "Hij legde uit dat het lag aan 'noordenwind, laaghangende bewolking en soms wat mist'", zegt Oostland. "Ik dacht, dat is gewoon een weersvoorspelling."

Raam dicht

Op de website is de intensiteit van de geur te zien, lopend van 'vaag zoet' tot 'raam dicht'. Ook staat aangegeven waar de geur op dat moment het sterkst is. In eerste instantie was de site alleen gemaakt voor het gebied rondom de bietenfabriek in Groningen. Maar meteen kwamen ook veel vragen van mensen uit de omgeving van Dinteloord, in Brabant, waar de andere suikerbietenfabriek staat, schrijft Omroep Brabant. "Of we ook voor die plek een radar wilden maken. Dat was zo gepiept."

Behalve weersinformatie gebruikt het AI-model ook meldingen van gebruikers. Die worden in de kaart weergegeven als stippen. "De meldingen worden verwerkt om het AI-model te verbeteren." De stippen hoeven niet per se naast een fabriek te liggen, want vrachtwagens met bieten rijden de komende weken af en aan om de oogst van het land naar de suikerfabriek te brengen. Het bietentransport gaat 7 dagen per week 24 uur per dag door.

Recordopbrengst

In Nederland wordt jaarlijks zo'n 85.000 hectare aan suikerbieten geteeld. De verwerking daarvan vindt plaats tijdens de bietencampagne. Dit jaar loopt die campagne tot januari, en stopt daarmee eerder dan andere jaren. Hij begon ook al later dan normaal; vanwege de droge zomer viel de bietenopbrengst wat lager uit. "Nu hebben de bieten een extra week de tijd gehad om te groeien en suiker te produceren", zei boer Remko van Wieringen daar deze week over.

Dat de campagne ook twee weken eerder stopt, heeft dan weer te maken met de opbrengst van vorig jaar. Die was zo goed, dat er nog een voorraad beschikbaar is.