NOS Nieuws - Algemeen

VN-chef Guterres heeft zijn zorgen geuit over het aflopen van het kernwapenverdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland. Hij ziet het als een bedreiging voor internationale vrede en veiligheid. Guterres roept beide landen op om het vandaag aflopende verdrag nieuw leven in te blazen.

"Voor het eerst in meer dan een halve eeuw staan we voor een wereld zonder enige bindende afspraken over strategische kernwapens van Rusland en de VS - de twee staten die het gros van de wereldwijde voorraad nucleaire wapens bezitten", sprak Guterres.

De timing kan volgens hem niet slechter. Het risico dat een kernwapen wordt ingezet is in tientallen jaren niet zo groot geweest, waarschuwt de VN-secretaris-generaal.

Koude Oorlog

Het laatste verdrag over kernwapens dat tot vandaag van kracht was, New Start, werd in 2010 afgesloten. De toenmalige presidenten Obama en Medvedev spraken in 2010 af niet meer dan 700 intercontinentale ballistische raketten en 1550 kernkoppen te bezitten, net als 800 draagraketten en bommenwerpers voor kernkoppen.

Het eerste kernwapenverdrag tussen de VS en Rusland werd gesloten in 1972, midden in de Koude Oorlog. Daarna zouden er nog zes verdragen volgen. New Start was het laatste wapenverdrag tussen de Amerikanen en de Russen dat nog overeind stond.

Rusland had zich bereid verklaard om New Start met een jaar te verlengen of zich in elk geval te houden aan de gemaakte afspraken - al was Moskou al gestopt met het uitwisselen van informatie en het toestaan van inspecties. President Poetin zei vorig najaar dat hij het verdrag wel wilde verlengen. Een Amerikaanse reactie bleef echter uit.

VS-correspondent Rudy Bouma:

"Trump wil dat Peking meedoet aan een nieuw wapenbeheersingsverdrag. Want China heeft ook zo'n 600 kernkoppen en kan in minder dan tien jaar aan het maximumaantal komen. Maar Trump maakt geen enkele haast om de onderhandelingen te openen. Het gaat om een uiterst complex en langdurig proces waar Trumps kenmerkende onderhandelingsstijl, vaak gericht op snelle resultaten, zich niet goed voor leent."

Kernwapenexpert Paul van Hooft van denktank RAND Europe zei gisteren tegen Nieuwsuur dat de wereld nu niet per se ineens een stuk onveiliger wordt. Hij wees erop dat geen enkel land baat heeft bij een kernoorlog, gezien de verwoestende effecten ervan.

Andere kernmachten zoals India en Frankrijk zullen zich wel gaan afvragen of ze hun arsenaal moeten vergroten, aldus Van Hooft. "Dat terwijl er momenteel al genoeg druk is om legers uit te breiden. Zonder kernwapenverdrag wordt de wereld weer wat onberekenbaarder."

Tim Sweijs, veiligheidsexpert van het Haagse centrum voor Strategische Studies, zei ook gisteren tegen de NOS dat er niet nu ineens een kernwapenoorlog uitbreekt. Toch noemde hij de ontwikkeling zorgelijk. Hij wees erop dat er inmiddels een reeks kernmachten zijn in de wereld: China, Pakistan, India, Frankrijk, Groot-Brittannië, Israël en Noord-Korea.

"Vele van deze landen werken aan uitbreiding van hun arsenalen, maar ook aan modernisering", aldus Sweijs. "Het gaat daarbij niet alleen om kernkoppen, maar ook om raketten die de kernkoppen vervoeren. Om steeds verder en sneller te vliegen, en zelfs te kunnen manoeuvreren. De geopolitieke competitie is hoog; landen kijken hoe ze met kernwapens een competitief voordeel kunnen behalen."

Een federale overheidsdienst in de VS is een onderzoek gestart naar Nike. Het sportconcern zou met zijn beleid systematisch discrimineren tegen witte medewerkers en sollicitanten.

De dienst, de Equal Employment Opportunity Commission (EEOC), wil informatie van het bedrijf over de manier waarop het omgaat met etniciteit en in hoeverre die een rol speelt bij het aannemen van nieuwe mensen. Ook wordt informatie gevraagd over de criteria voor promoties en ontslagen.

Nike zegt in een verklaring verbaasd te zijn dat de dienst de gegevens opeist via de rechter. Het bedrijf zegt dat het al duizenden pagina's aan informatie heeft overhandigd, evenals antwoorden op vragen.

DEI-beleid onder vuur

Onder president Trump is het diversiteitsbeleid, of DEI-beleid, bij bedrijven en de overheid onder vuur komen te liggen. Trump wil daar niets van weten. Onder druk hebben tal van Amerikaanse bedrijven hun diversiteitsbeleid aangepast of ingetrokken. De Trump-regering heeft ook buitenlandse bedrijven die zaken willen doen met de VS gedreigd met sancties als ze bijvoorbeeld actief beleid voeren om meer mensen van kleur, of andere minderheden, aan te trekken. Ook Nederlandse bedrijven hebben daarop hun beleid gewijzigd.

De vrouw die leiding geeft aan de EEOC, Andrea Lucas, zette twee maanden geleden een oproep op sociale media met het verzoek aan witte mannen om zich te melden als ze zich gediscrimineerd voelen op hun werk.

Volgens rechtbankdocumenten beschuldigde Lucas Nike al in 2024 van discriminatie. Toen zat Lucas ook al bij de EEOC, maar niet als voorzitter. In de klacht werd onder meer verwezen naar doelstellingen van Nike om in 2025 een personeelsbestand te hebben dat voor 35 procent bestaat uit etnische minderheden.

Enkele maanden daarvoor zou de conservatieve organisatie America First Legal een brief naar de EEOC hebben gestuurd over Nike. America First Legal werd opgericht door Stephen Miller, die inmiddels Trumps topadviseur is.

De EEOC heeft meerdere bedrijven op de korrel, maar Nike is voor zover bekend veruit de grootste zaak.

De agent die vorige week betrokken was bij het geweldsincident onder het Bollendak bij het Centraal Station van Utrecht is met zijn gezin tijdelijk op een andere locatie, zeggen bronnen tegen RTV Utrecht. Hij heeft ernstige bedreigingen ontvangen en persoonlijke informatie is gedeeld op sociale media.

De agent vreest voor zijn eigen veiligheid en die van zijn familie en zit daarom op een veilige plek, schrijft de regionale omroep.

Ook De Telegraaf bericht dat de agent met zijn gezin tijdelijk niet meer thuis is. Privégegevens van de agent zouden online zijn gezet, waarna de bedreigingen volgens de krant zo hevig werden dat de politieagent om veiligheidsredenen moest onderduiken.

Op de beelden die razendsnel rondgingen van het incident, is een agent te zien die een gesluierde vrouw aan haar arm meeneemt en haar vertelt dat ze aangehouden is. Een tweede eveneens gesluierde vrouw loopt erachteraan en filmt het voorval. Daarop draait de agent zich om en trapt de filmende vrouw. De andere vrouw wordt door de agent ook geslagen met zijn wapenstok.

Volgens de politie was er een overlastincident onder het Bollendak waarbij zo'n twintig betrokkenen aanwezig waren. Twee mensen werden aangehouden: een 23-jarige verdachte uit De Koog op verdenking van belediging, en een 39-jarige verdachte uit Rotterdam voor belediging.

Onderzoek

Ondertussen wordt het politieoptreden intern onderzocht. Een toetsingscommissie moet beoordelen of het geweld buitensporig was of niet.

De Nederlandse Politiebond bevestigde eerder dat de agent bedreigd wordt en dat er ook bij het politieteam in Utrecht "vervelende berichten" binnenkomen. "Er is een enorme shock in het team over wat voor ongepaste agressie hier richting hen gaat", zegt voorzitter Nine Kooiman. Zij roept mensen op om te wachten met hun oordeel, tot het onderzoek klaar is.

De vrouwen die te zien zijn in de video hebben aangifte gedaan. Volgens hun advocaat was er sprake van mishandeling en een schending van de ambtsinstructie. Hij zou dergelijk geweld niet hebben mogen inzetten. De advocaat zei eerder ook dat de agent zich racistisch had geuit.

Een toetsingscommissie van de politie komt maandag met de resultaten.

De Zuid-Spaanse regio Andalusië kampt nog altijd met de gevolgen van noodweer. Door storm Leonardo is er in korte tijd veel regen gevallen. In de steden Cádiz, Málaga en Jaén zijn meer dan drieduizend mensen geëvacueerd. Honderden militairen zijn ingevlogen om te helpen.

Wegen zijn ondergelopen, veel treinen rijden niet en scholen hebben hun deuren gesloten gehouden. Veel rivieren en stuwmeren dreigen te overstromen. In de gemeente Sayalonga, ten oosten van de stad Málaga, zochten hulpdiensten woensdagavond naar een vrouw die in de rivier de Turvilla is gevallen.

In Grazalema is de riolering verstopt geraakt waardoor huizen kampen met wateroverlast. Op televisiebeelden is te zien dat water uit stopcontacten loopt. Er worden gaten in huizen geboord zodat het water kan wegstromen.

Ook in Portugal dreigen rivieren buiten hun oevers te treden. Daar is eveneens het leger ingezet, bij elkaar 1600 man. Ze hebben onder meer opblaasbare boten meegenomen om mensen te kunnen redden.

Alcacer do Sal, een plaats 90 kilometer ten zuiden van Lissabon, staat deels blank door het overstromen van de Sado-rivier.

De toeslagenaffaire heeft duizenden jongeren structureel benadeeld. Dit blijkt uit het rapport Het is niet jouw (studie)schuld, dat is gebaseerd op het landelijk meldpunt van vijf lokale jeugdombudsmannen. Meer dan 1800 jongeren werkten mee aan het rapport en deelden hun ervaringen.

Het rapport laat zien dat jongeren, net als hun ouders, slachtoffer van de toeslagenaffaire zijn. Velen groeiden op in armoede, raakten hun thuis kwijt of werden uit huis geplaatst. Ze vertellen dat hun jeugd hen is ontnomen. Al jong werden ze (financieel) medeverantwoordelijk en hielpen ze hun ouders met overleven.

Stans Goudsmit, jeugdombudsman van Rotterdam-Rijnmond, legt uit waarom dit rapport van belang is. "Tot nu toe richtte de aandacht zich vooral op de ouders, terwijl de kinderen vaak buiten beeld blijven."

De kinderen van gedupeerde ouders hebben ook zelf een compensatie gekregen. Voor kinderen die inmiddels volwassen zijn, gaat het om een bedrag van 10.000 euro. Daarnaast is er voor deze kinderen speciale hulp vanuit gemeenten opgezet, om ze bijvoorbeeld te helpen met schulden.

Gezin viel uit elkaar

Een van de gedupeerden die meewerkten aan het rapport is de nu 30-jarige Chantal. "Het toeslagenschandaal heeft heel veel impact gehad op mijn leven. Ons gezin viel uit elkaar door druk en stress", vertelt ze. "We waren thuis met zeven kinderen en toen mijn ouders slachtoffer werden van het toeslagenschandaal moest ik overhaast een studie kiezen voor de studiefinanciering. Zo kon ik met het geld van DUO mijn moeder ondersteunen."

Ze volgde niet alleen een voltijdsopleiding bedrijfseconomie, maar werkte daarnaast ook 40 uur per week bij een drogisterij. "Niet werken was geen optie."

Haar ouders gebruikten haar pinpas met haar studiefinanciering om rekeningen te betalen en eten te kunnen kopen. Pas toen ze 23 jaar was, kreeg ze die terug. "Hun eigen rekeningen konden ze niet gebruiken, want op dat geld werd gelijk beslag gelegd. Ze gebruikten mijn bankpas om te overleven. Dus het is niet zo dat je kunt zeggen: 'Je hebt gekozen voor een lening.' Het was echt noodzaak."

Het verhaal van Chantal staat niet op zichzelf. Veel jongeren leenden bij DUO niet alleen voor hun studie, maar ook om hun ouders te steunen.

Studie en toekomst vaak onderbroken

Ook blijkt dat de toeslagenaffaire invloed had op het studieverloop van deze jongeren. "Ze liepen aanzienlijk hogere DUO-schulden op. Velen maakten hun opleiding niet af, hebben studievertraging of volgen een lager opleidingsniveau. Dat moet inzichtelijk worden gemaakt, en de overheid moet daar iets aan doen", zegt Goudsmit.

Chantal studeerde bedrijfseconomie, hoewel dat eigenlijk niet bij haar paste. "Ik moest door met studeren om de financiering binnen te krijgen. Maar ik had veel liever een andere studie gekozen. Het liefst wil ik maatschappelijk werk doen, maar daar kwam ik pas later achter omdat ik door de geldzorgen en de stress eerder niet de kans heb gekregen om mijn identiteit te ontwikkelen."

Psychische impact en vertrouwen in de overheid

Het rapport laat zien dat veel jongeren kampen met chronische stress, psychische problemen, een laag zelfbeeld en uitzichtloosheid. "Veel jongeren hebben het vertrouwen in de overheid verloren en mijden toeslagen waar zij recht op hebben. Dat ondermijnt de rechtsstaat en het toekomstperspectief van een generatie. Wantrouwen wordt doorgegeven aan de kinderen en kan nog generaties doorwerken", aldus Goudsmit.

Ook Chantal ervaart dat de toeslagaffaire gevolgen heeft voor de toekomst van haar kinderen. "Het gaat nu beter en ik ben gelukkig met mijn man, maar er is één ding waar ik naar streef en dat is dat mijn kinderen nooit geld bij DUO hoeven te lenen."

Nog altijd achtervolgt haar studieschuld haar. "Door mijn studieschuld kunnen we geen huis kopen. En ik durf eerlijk gezegd ook niet eens te kijken hoe hoog die schuld precies is."

Vanmiddag om 15.00 uur wordt het rapport aangeboden aan demissionair staatssecretaris Toeslagen Palmen-Schlangen en demissionair minister Moes van Onderwijs.

"We hopen op een reactie die recht doet aan de jongeren. Ze willen erkend worden net als hun ouders. Ze willen hun studie oppakken zonder opnieuw schulden te maken. Ze verdienen perspectief, en hopen dat ook hun gemaakte schulden worden kwijtgescholden", zegt Goudsmit.

In de Omaanse hoofdstad Muscat zijn vrijdag onderhandelingen tussen Iran en de VS. Dat heeft het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken bekendgemaakt. Volgens de verklaring zal er worden gesproken over het nucleaire programma van Iran.

Een Amerikaanse functionaris heeft het nieuws tegenover persbureau Reuters bevestigd. Het Witte Huis is ermee akkoord gegaan dat het gesprek niet in Turkije, maar in Oman plaatsvindt, meldt persbureau AP op basis van een anonieme bron.

Eerder op de dag leken de onderhandelingen nog op losse schroeven te staan. De Iraanse eis om Turkije voor Oman in te wisselen als locatie voor de gesprekken was afgewezen door de VS, zo klonk het achter de schermen. Volgens sommige media was de bijeenkomst praktisch afgelast, maar 's avonds bleek dat toch niet zo te zijn.

'Raamwerk voor een deal'

De agenda van de onderhandelingen is niet bekendgemaakt. Volgens nieuwszender Al Jazeera is er via de bemiddelaars Qatar, Turkije en Egypte een raamwerk voor een mogelijke deal opgesteld.

Het voorstel zou zijn dat Iran de verrijking van uranium voorlopig stopt en zijn voorraad hoogverrijkt uranium overdraagt aan een ander land. Er wordt ook gesproken over andere toezeggingen door Iran. Het is onduidelijk wat het land daarvoor terugkrijgt.

Amerikaanse aanval hangt in de lucht

Het regime in Teheran heeft steeds herhaald dat er alleen gepraat kan worden over het opheffen van sancties in ruil voor beperking van het Iraanse atoomprogramma. President Trump heeft geëist dat Iran ook zijn raketprogramma drastisch terugschroeft en stopt met het bewapenen van bondgenoten in de regio, zoals Hezbollah en de Houthi's.

De VS heeft extra militairen, straaljagers en marineschepen richting Iran gestuurd. Trump heeft gedreigd met militair ingrijpen, en een nieuwe reeks Amerikaanse bombardementen op Iran hangt in de lucht. Een militaire oefening van de Iraanse marine heeft de afgelopen dagen de situatie nog verder onder druk gezet. Gisteren werd een Iraanse drone neergehaald door een Amerikaanse vliegdekschip.

Het Iraanse regime heeft onlangs op bloedige wijze massaprotesten onderdrukt. Vele duizenden demonstranten zijn daarbij gedood. Volgens sommige bronnen zijn er zelfs tienduizenden mensen omgebracht.

Een krijttekening van Rembrandt heeft bij veilinghuis Sotheby's in New York 12,7 miljoen euro opgebracht. Het is het hoogste bedrag ooit voor een tekening van Rembrandt. Het record stond op 3,7 miljoen euro.

Rembrandt van Rijn maakte de schets Rustende jonge leeuw tussen 1638 en 1642. Vorig jaar was de tekening, die niet veel groter is dan een smartphone, te zien in het H'ART museum in Amsterdam.

De verkoper van de krijttekening van 115 bij 150 millimeter is de Amerikaanse historicus en miljardair Thomas S. Kaplan. Hij raakte op jonge leeftijd in de ban van Rembrandt en bezit zeventien schilderijen van de Leidse schilder.

De tekening met het leeuwtje was in 2005 de eerste Rembrandt die hij kocht. De opbrengst doneert hij aan de stichting Panthera. Die mede door hem opgerichte stichting zet zich in voor het behoud van leeuwen, tijgers en andere grote katachtigen en hun leefgebieden. "Ik heb maar één passie die nog groter is dan die voor Rembrandt: de bescherming van wilde dieren", zei Kaplan daar eerder over.

Volgens Sotheby's was het een bijzondere veiling omdat het voor het eerst in tientallen jaren was "dat zo'n belangrijke tekening van een Oude Meester" op een veiling verscheen. Wie de tekening heeft gekocht is niet bekendgemaakt.

Dierentekeningen

Van Rembrandt zijn 15 dierentekeningen bewaard gebleven. Op zes daarvan tekende hij een leeuw, een bepaald niet alledaagse diersoort in het Nederland van de 17de eeuw. Volgens historici werden slechts af en toe exotische dieren naar Nederland gebracht, meestal afkomstig uit koloniën of overzeese gebieden waarmee Nederland handel dreef.

Die werden dan vaak tentoongesteld op jaarmarkten. In Amsterdam, waar de schilder een groot deel van zijn leven woonde, werden die jaarmarkten gehouden op wat nu het Waterlooplein is. Dat was op slechts twee minuten loopafstand van Rembrandts huis in de Jodenbreestraat. Het is heel waarschijnlijk dat de schilder de kans om dit indrukwekkende dier van dichtbij te bestuderen met beide handen heeft aangegrepen.

De man die in 2024 Donald Trump wilde neerschieten op een golfbaan in Florida is veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf zonder mogelijkheid tot vervroegde vrijlating.

Ryan Routh (59) werd iets minder dan twee maanden voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen opgepakt bij de golfclub van Trump in Florida, waar de presidentskandidaat aan het golfen was. Routh lag, net buiten het hek, met een semiautomatisch geweer in de bosjes toen hij door beveiligers werd ontdekt. Hij was op dat moment op een paar honderd meter afstand van Trump.

Routh heeft altijd ontkend dat hij van plan was Trump dood te schieten. Maar volgens de aanklagers was hij al maanden bezig een aanslag op Trump voor te bereiden, wilde hij zo nodig iedereen die op dat moment in de weg liep doden en heeft hij nooit spijt of berouw getoond.

Zonder advocaat

Routh werd ook veroordeeld tot zeven jaar cel voor illegaal wapenbezit en het belemmeren van een federale agent tijdens zijn arrestatie.

De uitspraak in de zaak van Routh zou al in december zijn, maar de rechter stemde ermee in de zaak uit te stellen nadat Routh had besloten een advocaat in de arm te nemen. Tot dan toe had hij zichzelf verdedigd.

Vandaag begint in het Spaanse A Coruña de derde REAIM-top. Op die top praten meer dan honderd landen over het militaire gebruik van kunstmatige intelligente (AI). Het belangrijkste agendapunt: hoe ervoor te zorgen dat militair AI-gebruik binnen ethische grenzen blijft?

Het is de bedoeling om tijdens de top tot internationale overeenstemming te komen. Nederland wil dat er zo vaak mogelijk een mens betrokken blijft bij militaire beslissingen. Deskundigen noemen dat een 'human in the loop'. Militaire AI mag dan dus niet zelf besluiten nemen, maar is er uitsluitend om militairen te voeden met informatie of opdrachten uit te voeren.

Defensieminister Brekelmans zegt daarover tegen de NOS: "AI speelt een steeds grotere rol op het gevechtsveld. Dat biedt kansen om militairen en burgers beter te beschermen, maar vraagt ook om duidelijke grenzen en menselijke sturing. Op de REAIM-top maakt Nederland zich sterk voor verantwoorde militaire AI."

AI wordt al gebruikt in oorlogssituaties. Israël gebruikte bijvoorbeeld een AI-systeem dat doelwitten in Gaza bepaalde en op het slagveld in Oekraïne wordt gevochten met drones die door AI zelfstandig kunnen vliegen.

Ook de Nederlandse krijgsmacht gebruikt al AI en experimenteert met nieuwe toepassingen.

Soms wordt AI in Nederland toegepast om een simpel handje te helpen, bijvoorbeeld door erop te wijzen dat een tank aan onderhoud toe is, maar Defensie experimenteert ook met het vaststellen van militaire doelwitten. "We voeren verschillende innovatieprojecten uit op dit thema", zegt een woordvoerder.

"Als je tien uur videomateriaal hebt, dan moet nu nog een militair naar dat materiaal kijken. AI kan je helpen dat binnen een paar seconden te analyseren om zo een doelwit te bepalen", zegt Roy Lindelauf, hoogleraar Data Science in Militaire Operaties bij de Nederlandse Defensie Academie. Hij is ook op de top in Spanje.

"Een schutter hoeft dan alleen nog op de knop te drukken", voegt AI-expert Bart van den Berg van onderzoeksinstituut Clingendael toe. Hij legt uit dat ook autonome AI-systemen de Nederlandse krijgsmacht zouden kunnen helpen. Dat zijn systemen die een gegeven taak volledig zelfstandig kunnen uitvoeren, zonder dat daar een mens aan te pas komt.

"Denk bijvoorbeeld aan robotwagens die autonoom munitie kunnen vervoeren naar het slagveld."

'Killerdrones'

Defensie is huiverig voor autonome systemen, want die kunnen ook worden gebruikt om bijvoorbeeld drones mee te maken die hun doelwit zelf bepalen en vervolgens beschieten. Die drones, zonder 'human in the loop', worden vaak killerdrones genoemd.

Volgens ondernemer Marc Derksen is dat voor AI niet erg lastig. "Die technologie bestaat al lang. Het is voor programmeurs een kwestie van twee softwareregels in de code van de AI om te zeggen: vuur zelf ook af."

Derksen is een van de oprichters van Intelic, een AI-startup die software maakt voor militaire drones. Het bedrijf werkte al samen met Defensie.

Op kantoor in Amsterdam legt Derksen uit hoe ze te werk gaan:

Derksen wil autonome killerdrones niet direct afwijzen. "Het concept van 'human in the loop' is enorm context-afhankelijk", legt hij uit.

"Als je bijvoorbeeld weet dat in een bos van 200 bij 200 meter Russische militairen zitten en we geven de drone de opdracht om hen aan te vallen, dan vinden we dat misschien acceptabel. Maar in verstedelijkt gebied is het natuurlijk niet aanvaardbaar. Het gaat om dezelfde technologie, maar de militair beslist wat hij er mee doet en in welke context hij het gebruikt."

Chemische wapens

Als het op de REAIM-top tot afspraken komt, wil dat nog niet zeggen dat alle landen zich daar ook aan gaan houden. "We zien wel dat in China de ethische begrenzingen minder nauw worden genomen", zegt Van den Berg. "Dat geldt ook voor Israël, zij vinden meer acceptabel dan wij."

In tegenstelling tot China en Israël loopt Rusland juist achter als het om AI gaat. "Zij halen veel componenten uit Europa of China, ondanks sancties. Zij zijn dus minder geavanceerd."

Hoogleraar Lindelauf hoopt dat internationale afspraken er op termijn wél voor zorgen dat niemand onethisch met militaire AI omgaat. "Na de Eerste Wereldoorlog hebben we ook met elkaar uitgesproken dat we chemische wapens niet moeten inzetten. Als je dat met genoeg landen doet, kun je elkaar er ook aan houden."

De brandweer in België is gisteravond in actie gekomen vanwege rookontwikkeling aan boord van een nieuwe mijnenjager in Zeebrugge. Defensie onderzoekt het "opmerkelijke" incident in het marineschip, zoals minister van Defensie Theo Francken het vandaag omschrijft.

Er was geen brand aan boord van de M940 Oostende, maar de brandweer moest wel een aantal verhitte zones koelen. Volgens Francken was een onderdeel van het uitlaatsysteem oververhit. Er lijkt sprake te zijn geweest van een technisch mankement. Francken verwacht de komende dagen meer duidelijkheid.

De Oostende was afgelopen november geleverd. Het marineschip lag volgens publieke omroep VRT tot eergisteren nog in het droogdok. België heeft samen met Nederland twaalf van deze mijnenjagers besteld; zes per land. Later deze maand wordt de eerste, met de naam Vlissingen, in Nederland verwacht.

'Sabotageacties in Duitsland'

Defensieminister Francken kreeg van Kamerleden de vraag of de Oostende gesaboteerd kan zijn. "In Duitsland zijn er sabotageacties aan de gang, dat hebben we gezien", reageerde Francken.

In Duitsland zijn dinsdag twee mannen opgepakt op verdenking van een poging tot sabotage van marineschepen in de haven van Hamburg. De Belgische minister wilde niet zeggen of dat scenario zich mogelijk ook in Zeebrugge heeft voorgedaan.

Een marine-expert laat aan de NOS weten dat brandjes aan boord van nieuwe schepen niet ongewoon zijn. Hij gaat er daarom niet meteen vanuit dat er in België sabotage is gepleegd.

Het Nederlandse ministerie van Defensie wacht het onderzoek in België af, laat een woordvoerder desgevraagd weten aan de NOS. Bij het mijnenbestrijdingsvaartuig de Vlissingen heeft zich volgens Defensie nog nooit een vergelijkbaar incident voorgedaan.

De Vlissingen is in 2023 te water gelaten in Frankrijk en het schip komt in de loop van deze maand naar Nederland. De andere vijf schepen moeten de komende jaren worden geleverd.

De mijnenjagers worden gemaakt door defensiebedrijf Belgium Naval & Robotics. Ze zijn uitgerust met zowel vliegende als varende drones. De marineschepen worden straks behalve voor het onschadelijk maken van mijnen ingezet om onderzeekabels te beschermenn.

Kosten fors gestegen

De kosten van het mijnenjagersproject zijn de afgelopen jaren opgelopen. Nederland betaalde aanvankelijk 883 miljoen voor de zes schepen, maar AD schreef in september vorig jaar dat het budget met ruim een kwart miljard is overschreden. Defensie zei in een reactie destijds dat dit vooral komt door gestegen prijzen voor materialen.

In België is het prijskaartje van de zes mijnenjagers nog verder opgelopen. Volgens het Rekenhof, de Belgische rekenkamer, is het budget door inflatie gestegen tot ruim 1,5 miljard euro.

De coalitie van D66, VVD en CDA gaan een kabinet formeren, onder leiding van beoogd premier Rob Jetten. Gisteravond laat kreeg hij daarvoor een meerderheid achter zich in de Tweede Kamer. Maar de coalitie heeft geen meerderheid in die Kamer. Daarvoor moeten ze gaan samenwerken met andere partijen. En vooral GroenLinks-PvdA is daarin interessant. Met hun steun zijn voorstellen direct dichtbij een meerderheid.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je luisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Partijleider Jesse Klaver stond in die Tweede Kamer voor het eerst tegenover de nieuwe coalitie. Politiek duider van Nieuwsuur Nynke de Zoeten vertelt in podcast De Dag welke woorden hij kiest en wat dat zegt over de koers van Klaver. De Zoeten denkt dat de kans groot is dat Klaver het coalitieakkoord nog flink kan verbouwen. Maar hoeveel ruimte hij de coalitie wil geven blijft voorlopig onduidelijk.

Oud-partijleider van GroenLinks Bram van Ojik zat in 2013 in hetzelfde schuitje als Jesse Klaver. Toen moest het kabinet Rutte II ook steun vinden voor een meerderheid in de Eerste Kamer. Van Ojik zegt dat Klaver altijd aan tafel moet gaan zitten, maar zit in een lastig parket met de fusie van de partijen en verkiezingen in het vooruitzicht. Hij adviseert zijn opvolger om zijn ervaring en intuïtie te volgen.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

De engel met het gezicht van de Italiaanse premier Giorgia Meloni blijkt 'gevlogen'. De Meloni-gelijkenis werd dit weekend ontdekt op een muur in de San Lorenzo in Lucina-basiliek in Rome. Daar was na waterschade een muurschildering gerestaureerd en sindsdien vertoonde een van de engelen op de muur een opvallende gelijkenis met de Italiaanse premier.

Restaurateur Bruno Valentinetti ontkende in eerste instantie dat hij het gezicht van de engel naar Meloni had gemodelleerd, maar later gaf hij dat toch toe. Toen de kerk vandaag openging, bleek het gezicht van de engel verdwenen. Het is onzichtbaar gemaakt met een slordige laag verf of gips.

Valentinetti heeft het op verzoek van de basiliek 's nachts overgeschilderd, meldt de krant La Repubblica. De Meloni-engel trok veel publiek naar de basiliek. Nieuwsgierige inwoners van Rome en toeristen stonden in de rij om er een foto van te maken. Dat verstoorde soms de kerkdiensten.

Politiek hoort niet thuis in kerkelijke kunst

De Meloni-engel veroorzaakte flink wat commotie in Italië. Oppositiepartij Vijfsterrenbeweging was verontwaardigd en stelde dat "kunst en cultuur geen instrument voor propaganda" mag worden. Het bisdom zei dat een politieke figuur niet thuishoort in kerkelijke kunst. Zowel het bisdom als het ministerie van Cultuur heeft een onderzoek ingesteld naar de engel.

Valentinetti is ook de oorspronkelijke schilder van de muurschildering met de engel. Hij maakte die in 2000 toen een van de voorste kapellen van de basiliek werd gerenoveerd. Er was dus geen sprake van schade aan historisch erfgoed toen hij de engel bij de restauratie het gezicht van Meloni gaf.

Wanneer de engel nu weer een gezicht krijgt en hoe dat eruit komt te zien, is niet bekend. Wel is bekendgemaakt dat er voorafgaand aan het overschilderen toestemming nodig is van de overheid. Eerst moet een schets van de nieuwe afbeelding worden ingeleverd.

Vrouwen in Den Haag nemen vaker een 22-wekenprik tijdens hun zwangerschap als ze die bij hun verloskundige kunnen krijgen. Dat blijkt uit een proef die sinds september 2024 in de stad loopt.

De 22-wekenprik is een vaccin tegen kinkhoest dat vanaf de 22e week van de zwangerschap tot de bevalling genomen kan worden. Het beschermt de moeder en de pasgeboren baby tegen de besmettelijke infectieziekte.

In heel Nederland nemen ongeveer 67 procent van alle zwangere vrouwen de 22-wekenprik. In Den Haag ligt dat percentage lager. Daar kiest zo'n 53 procent van de aanstaande moeders voor de prik, blijkt uit cijfers van de GGD.

Verpleger of verloskundige

Om die reden is de afgelopen tijd getest of meer vrouwen het vaccin nemen als ze dat tijdens een normaal bezoek aan de verloskundige krijgen. In de beginfase kwamen daarvoor verpleegkundigen naar de verloskundepraktijk. Inmiddels zetten verloskundigen in vier praktijken de prik ook zelf.

Verloskundige Erika Scheffer doet mee met de proef en zegt dat de bereidheid veel groter is. "Waar we op 31 procent vaccinatiegraad zaten in bepaalde wijken, zien we nu dat 75 procent van de prikken die worden aangeboden, ook daadwerkelijk wordt gezet."

Vertrouwensband

Aanstaande moeders geven aan dat ze het makkelijk vinden dat ze voor de prik geen aparte afspraak meer hoeven te maken. Daarnaast vinden ze het makkelijker om eventuele twijfels te bespreken met de verloskundige. Volgens de gemeente komt dat door de vertrouwensband die zwangere vrouwen met hun verloskundige hebben.

De gemeente is volgens Omroep West blij met de uitkomst van de proef en gaat het aantal locaties waar verloskundigen de prik toedienen, verdubbelen.

Koningin Máxima is vandaag officieel begonnen aan haar opleiding tot reservist. Ze gaat aan de slag bij de Koninklijke Landmacht, meldt de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD).

Gisteren werd al bekend dat de koningin reservist zou worden, maar toen was nog niet duidelijk binnen welke tak van het leger. Ze heeft nu bij de landmacht de rang van soldaat en volgt dit jaar de opleiding.

Als zij haar opleiding heeft afgerond, krijgt zij de hoge rang van luitenant-kolonel. "Net zoals andere reservisten zal zij zich inzetten op die plekken waar behoefte is", meldt de RVD.

Op foto's is onder meer te zien dat de koningin schiettraining krijgt, dat ze een steiger beklimt en dat ze ervan abseilt:

De koningin geeft in het persbericht van de RVD zelf geen reactie, maar de RVD laat weten dat zij ervoor heeft gekozen "zich juist nu aan te melden omdat onze veiligheid niet meer vanzelfsprekend is en zij, net als vele anderen, een bijdrage wil leveren aan die veiligheid".

Ook de leeftijdsgrens speelde een rol in haar keuze, meldt de RVD. De koningin is nu 54 en aanmelden mag tot en met 55 jaar. Een reservist kan worden opgeroepen voor militaire dienst. Hoewel werken als reservist vrijwillig is, zijn er wel een aantal verplichte bijeenkomsten per jaar, zoals deelnemen aan oefeningen en theoriedagen.

'Het Maxima-effect'

De aanmelding van Máxima zal Defensie geen windeieren leggen, denkt historicus en koningshuisdeskundige Coks Donders. Toen bekend werd dat Amalia een militaire opleiding ging doen, verdubbelde het aantal nieuwe studenten bij het Defensity College. Ze denkt dat Máxima's besluit eenzelfde effect heeft bij de reservisten. "Zeker met de beelden die zijn vrijgegeven van een klimmende en schietende Máxima zijn er wel mensen die denken: dit wil ik ook."

Donders erkent dat er een "PR-smaakje" zit aan de reservistenopleiding van de koningin. Demissionair minister van Defensie Tuinman wil dat er in 2030 100.000 mensen voor Defensie werken en zet ook in op uitbreiding van het aantal reservisten, waarvoor Máxima een mooi boegbeeld kan zijn, stelt ze. "En het geeft ook een veilig gevoel dat een symbolische macht, het koningshuis laat zien: we zijn er."

Opgelopen spanningen

Dat is niet los te zien van de opgelopen spanningen in de wereld. Donders: "We hebben luxejaren gehad waarin nooit dreiging was. Dat gevoel is nu anders en je ziet dat het Nederlandse koningshuis de banden met defensie wat publieker wil maken."

In veel andere monarchieën is het staatshoofd ook het hoofd van de krijgsmacht. Dat is in Nederland niet zo. Donders: "In bijvoorbeeld Engeland, België en Spanje zie je dat het daar gebruikelijk is dat de troonopvolgers naast hun universitaire opleiding meestal standaard ook een militaire opleiding doen. Dat Amalia dat vrijwillig doet is daarom wel bijzonder en dat een koningin als Máxima dat doet al helemaal."

Terugkomdagen

Volgens haar neemt de koningin de opleiding zeer serieus en zal ze als ze klaar is dan ook zeker geen terugkomdagen missen. "Ze is hier niet impulsief aan begonnen en zal ook echt wel tijd vrijmaken hiervoor, want het half doen, geeft een slecht signaal."

Dat we in de nabije toekomst een van de andere leden van het gezin van Willem-Alexander in het leger zullen terugzien acht de historicus onwaarschijnlijk. "Alexia zit voor haar opleiding in Londen, dan lijkt het mij erg lastig om dat ernaast te doen. En Ariane gaat na haar tussenjaar vermoed ik ook in het buitenland een studie volgen, maar zeg nooit nooit."

De Amerikaanse krant The Washington Post ontslaat een derde van al het personeel. De ontslagen vallen niet alleen op de redactie, maar op alle afdelingen van het mediabedrijf.

The Post bestaat al 145 jaar en is een van de toonaangevendste kranten van Amerika, maar heeft al langer te maken met financiële problemen. Daarom ziet de leiding zich genoodzaakt te bezuinigen.

Een podcast wordt stopgezet en de boekenafdeling van de krant verdwijnt. Ook de sportredactie verdwijnt in de huidige vorm. Enkele weken geleden hoorden sportverslaggevers dat ze niet naar de Olympische Winterspelen in Milaan mochten, al werd die beslissing deels teruggedraaid.

Volgens persbureau AP krijgen medewerkers een e-mail waarin staat of ze mogen blijven of niet. De krant maakt niet het totale aantal ontslagen bekend, maar volgens bronnen van The New York Times moeten er op de nieuwsredactie 300 van de 800 journalisten vertrekken.

Hoofdredacteur Matt Murray snapt dat de bezuinigingen hard aankomen bij het personeel, maar hij hoopt met de reorganisatie een bedrijf "te creëren dat weer kan groeien en bloeien".

Conservatieve koers

Veel medewerkers hebben zich de afgelopen weken gericht tot eigenaar Jeff Bezos. De krant verliest volgens hen abonnees mede door beslissingen van de miljardair, zoals het intrekken van de steun aan Kamala Harris, de Democratische presidentskandidaat die het in 2024 opnam tegen Donald Trump.

Ook heeft de krant vorig jaar een conservatievere koers gekozen op de opiniepagina's. Daar mogen van Bezos geen stukken meer worden gepubliceerd die kritisch zijn over "persoonlijke vrijheden en de vrije markt". Vanwege die beslissing stapte een chef op.

De vakbond voor medewerkers van de krant had het publiek opgeroepen een boodschap aan Bezos over te brengen. "Genoeg is genoeg. Zonder de medewerkers van The Washington Post, is er geen Washington Post", was het bericht.

Tientallen mensen hebben per sms een waarschuwing van de politie ontvangen om te stoppen met het bedreigen van directeur Dennis te Kloese van Feyenoord.

Hun telefoonnummers zijn naar voren gekomen in het onderzoek naar telefonische bedreigingen aan het adres van de voetbal-directeur, meldt de politie.

In het bericht dat werd verstuurd, staat: "Jouw 06-nummer komt voor in een politieonderzoek naar bedreiging van de directeur van Feyenoord. Stop hiermee. Deze berichten kunnen strafbaar zijn."

Te Kloese ontvangt sinds kort een "stortvloed aan nare berichten en belletjes". De voetbalclub verkeert al een tijdje in zwaar weer en dat wordt onder anderen hem aangerekend.

Elk bericht gecheckt

Het gaat om de eerste nummers die in beeld zijn gekomen in het onderzoek. Het zou kunnen dat meer afzenders de sms van de politie zullen ontvangen.

De politie en het Openbaar Ministerie onderzoeken nu per bericht of de inhoud ervan strafbaar is en of er vervolgstappen moeten komen. De politie benadrukt daarbij dat aanhoudingen "zeker niet" worden uitgesloten.

Een woordvoerder van de politie laat aan de NOS weten dat het gaat om een zogenoemde sms-bom. "Het is een middel dat voornamelijk wordt ingezet in een opsporingsonderzoek, als je informatie wil van getuigen." Zo'n waarschuwing aan afzenders van bedreigingen is vrij uniek.

De Duitse Maja T. is in Boedapest veroordeeld tot acht jaar gevangenisstraf. De Hongaarse rechtbank acht bewezen dat de 25-jarige T. als lid van een extreemlinkse groep extreemrechtse demonstranten in Boedapest in elkaar heeft geslagen.

Dat gebeurde in 2023. Sinds die tijd maakt de zaak in Duitsland veel los, ook omdat er ernstige bedenkingen zijn bij de juridische afhandeling van de zaak en de omstandigheden waaronder T. in Hongarije vastzit. Door heel Duitsland kwam de tekst 'Free Maja' op muren en sociale media te staan.

Centraal staat wat er in 2023 gebeurde rond de zogeheten Dag van Eer in Boedapest. Op die dag komen daar neonazi's uit verschillende landen bijeen om te herdenken dat het de Duitse Wehrmacht en Hongaarse bondgenoten in 1945 niet lukte om aan de Russen te ontsnappen. Op de herdenking komen ook linkse tegendemonstranten af.

Extreemlinkse aanvallers

Volgens de rechter hoorde T. bij een groep van negentien extreemlinkse aanvallers die rond die dag met uitschuifbare wapenstokken, rubberen hamers en pepperspray mensen aanvielen. Dat waren mensen die meededen aan de bijeenkomst en extreemrechts zouden zijn geweest. Er vielen verschillende gewonden.

Het is niet de eerste keer dat extreemlinkse Duitsers terechtstaan voor geweld tegen vermeende neonazi's. Zo werd in Duitsland ook de in radicale kringen gevierde Lina E. veroordeeld tot 5 jaar cel.

Naar schatting van de binnenlandse veiligheidsdienst zijn er in Duitsland ruim 11.000 extremisten in de linkerhoek die bereid zijn om geweld te gebruiken. In de rechterhoek zijn dat er ruim 15.000. Het aantal strafbare feiten gepleegd door extreemrechtse daders is ruim zes keer hoger dan dat door extreemlinkse daders.

De groep waar T. bij lijkt te horen, staat in Duitsland bekend als de 'Hammerbende', deel van een gewelddadige Antifa-netwerk. Het begrip Antifa zelf, een afkorting van antifascisme, verwijst niet naar een organisatie, maar naar een breed spectrum van activisten die deels ook gematigd zijn. Het radicalere deel ziet het als zijn opdracht om het recht in eigen hand te nemen.

Onrechtmatig uitgeleverd

Eind 2023 werd T, een non-binair persoon, opgepakt in Duitsland. De Hongaarse autoriteiten dienden vervolgens een uitleververzoek in.

Het Duitse constitutioneel hof oordeelde dat T. niet uitgeleverd mocht worden, onder andere omdat het niet zeker zou zijn dat een non-binair persoon in Hongarije veilig zou zijn. Maar de Berlijnse justitie had dat oordeel niet afgewacht en T. al uitgeleverd. Dat leidde tot veel kritiek in Duitsland.

Sindsdien zit T. vast in een Hongaarse isoleercel, naar eigen zeggen onder onmenselijke omstandigheden. Politici van Die Linke, de Groenen en de SPD eisten dat Duitsland T. terughaalt, maar dat is niet gebeurd. Vorig jaar beloofde minister Wadephul van Buitenlandse Zaken nog met de Hongaarse regering te gaan praten.

'Noodzakelijke zelfverdediging'

Over de beschuldigingen heeft T. zich niet uitgelaten, wel gaf die vandaag nog een statement in de rechtbank. "Antifascisme is de noodzakelijke zelfverdediging van democratische samenlevingen. Er is geen sprake van een verlangen om te kwetsen en te doden", meldt het Duitse persbureau DPA.

Volgens de verdediging van T. zijn de bewijzen in de zaak zwak. Ze zouden vooral berusten op camerabeelden waarop T. te zien is met aanvallers in de buurt van de plek waar het gebeurde, niet van de aanval zelf.

Er zouden geen getuigen of sporen zijn geweest die T. direct belasten. De advocaat had daarom vrijspraak gevraagd. Het Hongaarse Openbaar Ministerie had 24 jaar cel geëist, naar eigen zeggen om een voorbeeld te stellen.

Volgens critici gebruikt de Hongaarse premier Victor Orbán de zaak ook voor zijn eigen politieke gewin. Hij riep Antifa onlangs uit tot terroristische organisatie, waardoor mogelijk ook vredige demonstraties rond de Dag van Eer verboden kunnen worden. Die jaarlijkse herdenking gaat volgende week vooralsnog door.

Hoe het verdergaat met T. is onduidelijk. Hongarije zou hebben toegezegd dat die de straf in Duitsland mag uitzitten, maar er kan nog hoger beroep worden ingesteld.

De Amerikaanse regering trekt 700 medewerkers van de omstreden immigratie-instantie ICE en de grenspolitie terug uit de staat Minnesota. Dat meldt president Trumps topadviseur op het gebied van migratie Tom Homan.

Volgens Homan gebeurt dat "per direct" en is het besluit genomen nadat lokale overheden hadden ingestemd om samen te werken om gearresteerde immigranten uit te zetten. Er blijven nog zo'n 2000 agenten en medewerkers van ICE in Minnesota achter, zegt Homan. "Zij gaan nergens naartoe", stelt hij. "Zij maken hun taak af."

Trump stuurde in december federale agenten naar de steden Minneapolis en Saint Paul in Minnesota om illegale migranten op te sporen en arresteren. Begin januari kwamen daar nog eens 2000 agenten bij die ook in de rest van de staat actief werden.

Felle protesten

De aanwezigheid van de agenten leidde tot protesten in de staat. Die namen in schaal toe toen agenten begin vorige maand de 37-jarige Renee Good doodschoten en eind vorige maand de eveneens 37-jarige Alex Pretti.

Om de demonstraties te beteugelen, trok Trump commandant Bovino van de grenspolitie terug. Hij werd vervangen door Homan, ook wel 'de grenstsaar' genoemd. De adviseur van Trump was tussen 2017 en 2018 al waarnemend directeur van ICE.

Minister Noem van Binnenlandse Veiligheid kondigde afgelopen nacht aan dat de grenspolitie en ICE-agenten in Minneapolis worden uitgerust met bodycams. Dat moet vervolgens in het hele land gaan gebeuren. De stap is een tegemoetkoming aan de Democraten en een aantal kritische Republikeinen die hervormingen van ICE en de grenspolitie eisen.

Financiering aan banden

Gisteren werd in het Congres overeenstemming bereikt over een enorm begrotingspakket. Daardoor is er voor het grootste deel van de federale overheid tot eind september financiering. Er werd wel een uitzondering gemaakt.

Door onvrede over het optreden van de grenspolitie en ICE werd de begroting van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid losgekoppeld. Dat krijgt slechts financiering voor twee weken.

Hiermee hebben de parlementariërs een wapen in handen om meer hervormingen te kunnen eisen van Noem en de regering-Trump. Zo willen ze onder meer nog dat er een eind komt aan de mobiele patrouilles.

Inwoners van Minneapolis voelen zich onveilig door alle verschillende uniformen in hun straten. In deze special leggen we uit hoe dat zit:

In Nigeria zijn meer dan 160 mensen gedood bij een aanval door gewapende mannen op een afgelegen dorp in de deelstaat Kwara, in het westen van het land.

Volgens het Rode Kruis zijn zeker 162 mensen om het leven gekomen. Een lokaal parlementslid spreekt tegen persbureau Reuters van 170 doden.

De inwoners van het dorp Woro vluchtten het omliggende bos in toen de gewapende mannen aanvielen, zegt het parlementslid. Inwoners die niet op tijd wegkwamen, werden door de gewapende mannen bijeengedreven. Daarna werden hun handen op hun rug gebonden en werden ze geëxecuteerd.

Ook zijn huizen, winkels en het koninklijk paleis in het dorp in brand gestoken. Of de traditionele koning ook is omgekomen, is niet bekend. De politie en het leger zijn naar het gebied gestuurd om in de bossen te zoeken naar overlevenden.

Bendes en jihadisten

Nigeria worstelt al langer met geweld vanuit tal van hoeken. Gewapende bendes, plaatselijk bekend als bandieten, die dorpen plunderen en mensen ontvoeren voor losgeld, opereren in grote delen van het land.

Het noorden, waar de meerderheid moslim is, heeft te maken met jihadistisch geweld door terreurgroepen als Boko Haram en Islamitische Staat. Bij dat geweld komen zowel moslims als christenen om het leven.

Bemoeienis van Trump

De Amerikaanse president Trump dreigde vorig jaar met militaire acties in het Afrikaanse land. Hij verweet Nigeria te weinig te doen om christenen te beschermen. Het land heeft zo'n 220 miljoen inwoners, van wie ruwweg de helft christen en de helft moslim is.

In december voerde de VS luchtaanvallen uit op Islamitische Staat in de noordwestelijke staat Sokoto. Het Nigeriaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zei toen dat het ging om "precisieaanvallen" op terreurdoelen "om het hoofd te bieden aan de aanhoudende dreiging van terreur en gewelddadig extremisme".

Zo'n 900 miljoen euro per jaar, dat verwachten D66, VVD en CDA jaarlijks aan suikertaks te innen als die in 2030 wordt ingevoerd. Voor eten en drinken met 6 procent suiker of meer moet de belasting worden betaald.

We zijn met ruim 18 miljoen mensen. Dus gemiddeld ben je er jaarlijks zo'n 50 euro aan kwijt. Iemand die suiker mijdt, zal eronder zitten en een zoetekauw kan juist een veelvoud van die 50 euro kwijt zijn.

Ongezonde keuzes

De partijen willen de taks invoeren zodat mensen vaker eten en drinken kiezen met een lager suikergehalte. "We maken ongezonde keuzes onaantrekkelijker", staat in het coalitieakkoord.

Het lijkt erop dat hoe hoger het suikergehalte, des te hoger de belasting wordt. Hoe die belasting precies zal worden geheven en hoeveel duurder bijvoorbeeld een chocoladereep wordt, is nog niet duidelijk.

De suikertaks is alleen voor voorverpakt voedsel. Dat lijkt aan de ene kant een praktische reden te hebben: voorverpakt voedsel moet een etiket hebben met de voedingswaarden, dus dan is makkelijk na te gaan of er 6 procent suiker of meer in zit.

Aan de andere kant heeft onverpakt voedsel soms een hoog suikergehalte, terwijl het toch in de schijf van vijf staat, zoals vers fruit. Stukken fruit hebben geen etiket met voedingswaarden en daarvoor gaat de suikertaks dan ook niet gelden. Fruit bevat naast suiker veel vezels, vitaminen en andere gezonde voedingsstoffen. Het advies is om dagelijks 200 gram fruit te eten.

Bevroren fruit

Dat kan tot de opmerkelijke situatie leiden dat de taks straks mogelijk wel geldt voor bijvoorbeeld bevroren, verpakte blauwe bessen en banaanschijfjes, en niet voor de verse variant. Terwijl die bevroren versies volgens het Voedingscentrum net zo gezond zijn.

"Ik neem aan dat ze een uitzondering maken voor bevroren fruit", zegt expert voeding en gedrag Liesbeth Velema van het Voedingscentrum. "Mensen met een kleiner budget adviseren we vaak diepvriesfruit te kopen. Het is even gezond en vaak wat goedkoper."

Koek van de bakker

Geen suikertaks voor onverpakt voedsel kan ook betekenen dat bijvoorbeeld losse zoetigheden bij de bakker niet extra worden belast. "Ontspringt de suikerrijke gevulde koek van de bakker dan de dans? We hebben nog veel vragen over de uitvoering", aldus Velema.

In het algemeen is het Voedingscentrum positief over een suikertaks. "Deze maatregel op zichzelf zal er niet voor zorgen dat overgewicht verdwijnt, maar het duurder maken van ongezond voedsel is wel een van de belangrijkste maatregelen. Daar zijn we verheugd over."

De brancheorganisatie van de Nederlandse voedselindustrie, FNLI, is minder enthousiast. "Onze verwachting is dat een generieke suikertaks niet effectief is", zegt Pascal Hopman van FNLI. Hij vindt het ook verkeerd dat onverpakt voedsel geen suikertaks krijgt. "Een onderscheid tussen verpakte en niet-verpakte suikerrijke producten tast een gelijk speelveld aan en is volstrekt niet effectief."

Verbruiksbelasting

Er is al een zogeheten verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken, zoals sap en frisdrank. Die werd soms een suikertaks genoemd, maar hierbij maakt het niet uit hoeveel suiker er in de drank zit. Er is alleen een uitzondering voor water, melk en sojadrink. Dus voor bijvoorbeeld cola zero geldt deze verbruiksbelasting van 26 cent per liter ook.

Producenten van frisdranken en sappen vinden die verbruiksbelasting oneerlijk en zijn blij dat er nu een 'echte suikertaks' komt. "Suikerconsumptie vindt veel breder plaats dan alleen via dranken", zegt branchevereniging FWS. "Het grootste deel van de inname komt uit andere productcategorieën die momenteel niet worden meegenomen."

Belasting werkt

In veel landen, zo'n 120, bestaat al een suikertaks, vaak alleen als belasting voor drank met veel suiker. Uit onderzoek blijkt dat die werkt. Mensen kopen minder suikerrijke dranken en producenten verlagen het suikergehalte om minder of geen suikertaks te betalen.

De geplande Nederlandse suikertaks gaat dus ook voor eten gelden. Het Voedingscentrum is benieuwd in hoeverre voedselproducenten hun recepten dan aanpassen. In drank is suiker relatief makkelijk te vervangen door zoetstoffen, maar voor eten is dat soms een ander verhaal. "In bijvoorbeeld koek of taart is suiker soms ook nodig voor de structuur", zegt Velema van het Voedingscentrum.