Langzaam krijgen mensen in Iran weer toegang tot het internet na een van de grootste internetblokkades in de geschiedenis van het land. Die blokkade ontnam wereldwijd het zicht op de gruwelijkheden die zich tijdens de grootschalige protesten daar afspeelden.
Iran zette al vaker internetblokkades in en is lang niet de enige die dat doet. Internetblokkades komen steeds vaker voor, waarschuwde Unesco vorige week. De organisatie baseert zich op cijfers van Access Now, een organisatie die zich inzet voor internetvrijheid.
Organisatie Access Now houdt bij wie er wanneer het internet uitzet:
Mariëlle Wijermars, universitair hoofddocent Internet Governance aan de universiteit van Maastricht, benadrukt de verschillende redenen die er zijn voor de internetblokkades die Access Now bundelt. Zo werden er in 2024 296 blokkades gemeld, maar ging het slechts in 57 gevallen om een grootschalige afsluiting in een regio of heel land. "Niettemin is er een duidelijke toename en is dit zorgwekkend."
De cijfers tonen ook dat tijdelijke blokkades normaler worden, zegt Wijermars. "Zorgwekkend, want in VN-verband is afgesproken dat als een land toegang heeft tot het internet, die niet beperkt mag worden."
Tegen de verwachting in
"De toename gaat in tegen de verwachting dat controle over het internet steeds subtieler zou worden", zegt Kris Ruijgrok, universitair docent Politieke Wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Verwacht werd dat autoritaire staten steeds subtielere maatregelen zouden nemen en niet dat de bevolking volledig zonder internet kwam te zitten.
Ruijgrok deed onderzoek naar internetblokkades in India. "Bijna de helft van de blokkades is in India, maar die zijn meestal heel lokaal en duren kort." Ze worden daar ingesteld in een erg ontvlambare situatie. "Bijvoorbeeld als haatdragende context via sociale media wordt verspreid en groepen tegen elkaar worden opgezet, wat mogelijk geweld uitlokt. Bestuurders in India zitten vaak met de handen in het haar."
Die vertelden ook dat ze het internet lokaal blokkeerden om te laten zien dat ze maatregelen namen. "Consequenties in India zijn er eigenlijk niet. Achteraf wordt ook niet beoordeeld of het wel nodig was."
Over de cijfers van Access Now
De actiegroep houdt sinds 2016 bij wie er wanneer het internet afsluit. Daaronder zijn ook lokale afsluitingen, bijvoorbeeld toen de Britse politie in 2019 de wifi in de Londense metro liet uitzetten tijdens protesten. Ook lange blokkades van één platform tellen mee, net als grotere internetafsluitingen, zoals in Afrikaanse landen waar de overheid dit middel vaak inzet tijdens verkiezingen.
Volgens Ruijgrok zijn de cijfers van Access Now betrouwbaar, maar hij stelt vraagtekens bij de manier waarop de verstoringen worden gepresenteerd, want de actiegroep laat tijdelijke afsluitingen net zo zwaar meetellen als de wekenlange blokkade in Iran deze maand.
Tegen desinformatie
Ook het bestrijden van desinformatie tijdens verkiezingen wordt vaak aangewend als reden voor een internetblokkade, zoals in Uganda deze maand. "Als er sprake is van politieke instabiliteit of van pogingen tot buitenlandse inmenging dan kan een beperking van het internet of sociale media een aantrekkelijke optie lijken", zegt Wijermars. "Maar de maatschappelijke en economische impact is enorm en daarom zelden proportioneel."
"Het argument van desinformatie tegengaan wordt ook misbruikt om eigen propaganda te verspreiden en kritische geluiden te smoren", vult Ruijgrok aan.
Behalve verkiezingen en protesten kan de internettoegang ook worden beperkt door oorlogsvoering, zegt Wijermars. Soms raakt de infrastructuur ook beschadigd door militaire aanvallen, met grote gevolgen voor de burgerbevolking.
In Europa zal het niet snel tot internetblokkades komen, denken beiden. "Niettemin moeten we wel de discussie kunnen voeren over specifieke platforms wanneer die een gevaar gaan vormen voor onze democratische rechtsstaat", zegt Wijermars.
Essentieel voor democratie
Ze wijst op de veranderende koers van X sinds de overname door techmiljairdair Musk. Het platform doet sindsdien bijvoorbeeld minder om desinformatie tegen te gaan.
"De VS bestempelt de Europese regels voor online platforms als censuur en de Amerikaanse veiligheidsstrategie zinspeelt op het actief beïnvloeden van de Europese politiek", aldus Wijermars. "Een platform als X kan daarbij een middel zijn. Die combinatie is riskant."
Voor landen als Nederland, die veel belang hechten aan vrij internet en bescherming van mensenrechten online, is het cruciaal om hiertegen stelling te nemen, zegt Wijermars. "Investeren in het behoud van het open internet is een essentieel onderdeel van het ondersteunen van democratie en mensenrechten wereldwijd."