De Nederlandse inlichtingendiensten AIVD en MIVD bleven er tot het laatste moment van overtuigd dat Rusland Oekraïne waarschijnlijk niet zou binnenvallen. Dat kwam door een analyse die gebaseerd was op een "unieke bron" binnen het Russische veiligheidsapparaat.
Dat schrijft de Volkskrant in een reconstructie over de laatste maanden voor de grootschalige invasie die op 24 februari 2022 begon. De krant sprak met negentien betrokken inlichtingenofficieren en hoge ambtenaren.
De Nederlandse inlichtingen belandden zelfs bij de Amerikaanse president Biden, die sinds het najaar van 2021 waarschuwde voor een ophanden zijnde Russische invasie. Nederland hoopte hiermee te voorkomen dat het tot een oorlog zou komen.
Kans laten schieten
Achteraf vinden veel betrokkenen dat Nederland juist hierdoor de enige kleine kans die er was om een oorlog te voorkomen heeft laten schieten. Als de VS en Europa gezamenlijk aan Rusland hadden laten weten dat zij bereid waren om militair en economisch tot het uiterste te gaan, had dit Rusland kunnen afschrikken, menen zij.
Een andere hoge ambtenaar zegt dat Europese landen door de verkeerde analyse ook geen extra steun aan Oekraïne hebben gegeven in de maanden voorafgaand aan de invasie.
In het Volkskrant-artikel staat dat zowel de AIVD als de MIVD het verhaal heeft gelezen. In het artikel reageert namens beide diensten een betrokken AIVD'er anoniem.
Kremlinbron
De analyse dat een Russische inval 'niet waarschijnlijk' was, baseerden de Nederlandse diensten op een "unieke bron", dicht bij de Russische president Poetin. Die "beproefde bron" gaf toegang tot inlichtingen uit het Russische veiligheidsapparaat en zou al jarenlang zeer waardevol zijn voor de Nederlandse diensten.
Volgens de AIVD en de MIVD moest de Russische troepenopbouw worden gezien als het opvoeren van de druk in de onderhandelingen met het Westen. Tot een echte aanval zou het niet komen, want dan was Poetin zijn onderhandelingspositie kwijt. De Amerikaanse lezing was echter dat het niet de vraag was of, maar wanneer de Russen de aanval inzetten.
Die waarschuwden al maanden dat Rusland voorbereidingen aan het treffen was om Oekraïne binnen te vallen. De VS had een bron in het Kremlin, die waarschijnlijk nog dichter bij Poetin stond. De AIVD en MIVD voerden wel gesprekken met de Amerikaanse inlichtingendienst CIA, maar kwamen er niet achter waarom hun analyses uiteenliepen.
Pas nadat de Russische troepen Oekraïne in waren getrokken, werd duidelijk dat de top van het Russische veiligheidsapparaat niet op de hoogte was geweest van de aanvalsplannen van Poetin.
Het is niet alleen het rotsvaste vertrouwen in hun bron dat de AIVD en MIVD een verkeerde inschatting liet maken. Uit de gesprekken die de Volkskrant voerde, blijkt dat deze scepsis ook te maken had met de Irakoorlog in 2003.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken deelde toen inlichtingen over Iraakse massavernietigingswapens die niet klopten. De daaropvolgende invasie in Irak kostte honderdduizenden mensen het leven.
Nederland was niet het enige land dat zich niet liet overtuigen door de Amerikaanse inlichtingen. Duitsland en Frankrijk waren ook sceptisch over een mogelijke Russische invasie. "We worden een oorlog ingerommeld", vatte een hoge ambtenaar de sfeer tijdens overleggen met Europese ministers samen. Ook Oekraïne zelf dacht lange tijd niet dat het echt tot een Russische invasie zou komen.
Pas drie weken voor de invasie veranderde het standpunt van de diensten enigszins. Het werd toen duidelijk dat het Russische leger grote hoeveelheden bloedplasma naar het front bracht. De diensten veranderden hun conclusie dat een oorlog 'onwaarschijnlijk' was naar 'mogelijk'.
Een inlichtingenblunder
De Nederlandse diensten kwamen na de invasie via inlichtingen te weten dat de Russische veiligheidstop net zo verrast was over het begin van de oorlog als zijzelf. Alleen een heel kleine groep vertrouwelingen wist blijkbaar af van de oorlogsplannen van de president. De bron van de AIVD en de MIVD viel daarbuiten, die van de VS waarschijnlijk niet.
De ontzetting was groot bij de Nederlandse diensten, blijkt uit een citaat van een van de bronnen die de Volkskrant sprak: "Dit is de grootste oorlog op het Europees grondgebied sinds de Tweede Wereldoorlog. En die zagen wij niet aankomen. Wat een fuck-up."
Sommige betrokkenen spreken achteraf dan ook over een inlichtingenblunder. Zo ver wil een senior AIVD'er die de krant sprak niet gaan. Wel is het beeld van Poetin veranderd, zegt hij. "Ik denk dat het eerlijk is om te zeggen dat we Poetin nu met meer wantrouwen zouden bekijken. We gingen te veel uit van Poetin als een rationele actor."
Evacuatie ambassade
Extra pijnlijk voor de inlichtingendiensten is waarschijnlijk dat de Nederlandse militairen en ambtenaren wel steeds meer op de informatie van de Amerikaanse diensten gingen varen. Zij gingen er in de laatste weken wel van uit dat die invasie zou gaan plaatsvinden.
Enkele maanden eerder had de Nederlandse ambassadeur in Oekraïne die conclusie al getrokken. Zijn ambassade bereidde zich sindsdien voor op oorlog. Hij riep Nederlanders halverwege februari op het land te verlaten als ze er niet hoefden te zijn. Ook liet hij zijn vrouw en de gezinnen van het ambassadepersoneel evacueren.
Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Hoekstra besloot dat het ambassadepersoneel naar Lviv moest uitwijken. Een dag nadat Rusland was binnengevallen, verliet het Nederlandse personeel Oekraïne in een konvooi met gepantserde auto's.
