Anders dan gedacht boekten lokale partijen vorige week bij de gemeenteraadsverkiezingen geen duidelijke winst, maar scoorden ze nagenoeg hetzelfde als in 2022. Dat blijkt uit een nadere doorrekening van de ANP Verkiezingsdienst-prognoses door de NOS.
Lokale partijen haalden "slechts" circa 15 raadszetels meer dan vier jaar geleden, op een totaal van bijna 3400 zetels. Dat is een groei van nog geen half procent in zetels. Bij de landelijke partijen ging het nog iets beter: zij boekten samen een winst van ruim 80 zetels op een totaal van bijna 5200 (1,6 procent groei).
Dat beide blokken iets groter konden worden, zij het miniem, is doordat er bij deze verkiezingen in het hele land meer zetels te verdelen waren dan in 2022. Het aantal raadszetels per gemeente wordt namelijk bepaald aan de hand van het aantal inwoners. Als relatief veel gemeenten de eigen bevolking zien groeien, krijgen al hun raden extra zetels. Dat telde dit jaar op tot zo'n honderd, terwijl er maar één gemeente was waar de raad kromp.
Het verschil tussen de nieuwe cijfers en de eerste overzichten zit 'm in de systematiek achter de gemelde uitslagen.
De NOS en vrijwel alle andere media baseren zich bij het verslag doen van de verkiezingsresultaten op de ANP Verkiezingsdienst. Die verzamelt de eerste tellingen van gemeenten en rekent die door naar zetels. Daarbij wordt er telkens alleen gekeken naar partijen die dit jaar meedoen aan de lokale verkiezingen. Dat maakt het mogelijk om per gemeente een actuele winst- en verliesrekening op te maken.
Er zijn echter ook partijen die de vorige keer wel op het stembiljet stonden, maar nu niet meer. Zij krijgen geen vermelding in deze uitslagen. Hun zetels en stemmen vind je terug in de restcategorie "Niet meer deelnemende partijen". Dit gebeurt om tijdens de uitslagenavond snel overzicht te bieden van de uitslagen in gemeenten, zonder (soms ellenlange) lijsten partijen waar inmiddels niet meer op kan worden gestemd.
In totaal gaat het in die restcategorie om ruim 280 zetels. Het waren deze zetels die ervoor zorgden dat de gezamenlijke winst van de lokale partijen minder groot was dan die in eerste instantie leek.
Uit de nieuwe NOS-berekening blijkt namelijk dat het bij het leeuwendeel van de "overige zetels" om lokale ging: 180 van die 280. Het effect was dat de winst van vooral die lokale partijen wel zichtbaar was in de totaaltabel, maar het verlies van de lokale partijen die niet langer meededen juist niet.
Meer over deze nieuwe analyse en de werkwijze van de NOS:
Niet veranderd is het feit dat de lokale partijen gezamenlijk opnieuw de grootste waren bij deze gemeenteraadsverkiezingen. De bijna 3400 zetels die ze volgens de ANP-prognoses vorige week wisten te veroveren, waren er meer dan de grootste landelijke partijen GroenLinks-PvdA, VVD en CDA bij elkaar.
Ook staat vast dat Forum voor Democratie met een groei van 241 zetels de grootste winnaar was, ook als je bedenkt dat de partij in twee keer zoveel gemeenten meedeed als vier jaar geleden.
Uiterlijk hebben alle gemeenten gisteren hun definitieve uitslagen moeten vaststellen en die doorgestuurd naar de Kiesraad. Op basis daarvan zal ook die binnenkort een eigen overzicht geven. Dat overzicht kan op onderdelen nog afwijken van de nieuwe NOS-berekening, doordat de Kiesraad traditiegetrouw meer partijen rekent als landelijk en minder als lokaal.
Een voorbeeld zijn lokale samenwerkingen tussen D66, GroenLinks en PvdA. Die rekent de Verkiezingsdienst van het ANP altijd als lokaal, omdat de gewonnen zetels niet te verdelen zijn over die verschillende landelijke partijen. Terwijl de Kiesraad ze tot op heden als landelijk aanmerkte.
