Duizenden voormalige IS-strijders overgebracht naar Irak, vermoedelijk ook Nederlanders
Duizenden voormalige IS-strijders zijn de afgelopen weken overgebracht van Syrië naar Irak. Volgens de autoriteiten in Irak zijn daar ook Nederlanders bij. Het is nog niet duidelijk om wie het gaat. Advocaten hebben geen contact met hen kunnen leggen.
Jarenlang zaten de IS-strijders vast in gevangenissen in het noordoosten van Syrië, die werden gerund door de Koerdische SDF-militie. Vrouwen en kinderen zitten in andere Syrische detentiekampen.
Begin dit jaar braken er gevechten uit in het noordoosten van Syrië tussen de regeringstroepen en de SDF-militie. De Koerdische strijders zeiden daarna de gevangenissen niet langer onder controle te hebben. Beide partijen beschuldigden de ander ervan gevangenen te hebben laten ontsnappen.
61 nationaliteitenEind vorige maand zei het Amerikaanse leger te zijn begonnen met het verplaatsen van IS-gevangenen naar gevangenissen in Irak. Enkele dagen geleden zei de VS dat er meer dan 5700 IS-gevangenen zijn overgebracht.
De Iraakse autoriteiten bevestigden dit en meldden dat er 61 verschillende nationaliteiten onder de gevangenen zijn. Het liefst wil Irak dat deze landen hun burgers komen ophalen om in eigen land te vervolgen. Dat wilden de Koerden overigens ook.
Irak is bang dat IS-terroristen in Syrië vrij zouden komen en weer zouden hergroeperen. Tegelijkertijd zitten ze er niet op te wachten om alle gevangenen te moeten herbergen. Hun gevangenissen zitten al overvol.
'Geen voornemens om terug te halen'Nederland heeft officieel geen diplomatieke banden met de Koerden. Dat geldt wel voor Irak. Het ministerie van Justitie en Veiligheid laat weten dat nu geen mensen worden teruggehaald naar Nederland.
"Het kabinetsstandpunt is dat berechting van uitreizigers en de tenuitvoerlegging van gevangenisstraffen in de regio moeten plaatsvinden", laat een woordvoerder van het ministerie weten.
"Ondanks de veranderende situatie in Syrië en Irak zijn er op dit moment geen voornemens om uitreizigers met een Nederlandse link terug te halen. Indien sprake is van verzoeken tot repatriëring zal het kabinet in iedere casus alle omstandigheden en factoren wegen, waarbij onder meer rekening wordt gehouden met de nationale veiligheid."
'Verantwoordelijkheid nemen'"Europese landen moeten hun verantwoordelijkheid nemen voor hun burgers", zegt mensenrechtenadvocaat Hoshyar Malo. "Ze moeten vragen om hun uitlevering en ze laten veroordelen volgens hun rechtssysteem, niet volgens het Iraakse rechtssysteem." Het is ook de vraag of bijvoorbeeld de bewijslast en alle dossiers - in de chaos - zijn meegegaan naar Irak.
Het is ook belangrijk voor de slachtoffers van IS-strijders dat de daders veroordeeld worden, zegt Malo "Het idee is niet om wraak te nemen, rechtvaardigheid is het doel. Je kunt de zaak IS niet sluiten zonder rechtvaardigheid."
Hoeveel Nederlanders zitten er in Syrië?Uit gegevens van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) blijkt dat er eind vorig jaar zo'n vijftien Nederlanders in Syrische gevangenissen zaten. Ze zaten vast op verschillende plekken in gevangenissen die door de Koerden werden bewaakt.
Ook waren er nog zo'n vijf vrouwen met 25 minderjarige kinderen in de opvangkampen in het noordoosten van het land. Uit het Al Hol-kamp zijn de afgelopen weken duizenden mensen ontsnapt, onder wie mogelijk Nederlandse vrouwen en kinderen.
De NOS sprak met de broers en vader van een van de Nederlandse Syriëgangers. De toen 21-jarige man vertrok ruim elf jaar geleden plotseling naar Syrië en zit sinds 2018 vast. Al jaren hebben ze niets van hem gehoord. Nog altijd tasten ze in het duister waarom hij vertrok.
Wat hij deed in Syrië weten ze niet. Wel weten ze dat hij in 2018 weg wilde. Hij werd gevangengenomen door de Koerden. Sinds 2019 hebben ze niets meer van hem gehoord.
Even was er hoop bij de familie, toen het regime van Assad viel. Maar sinds de chaos van begin dit jaar is er extra ongerustheid.
'Gevoelige kwestie'Ze hopen dat de politiek in actie komt, nu hun broer en zoon waarschijnlijk in Irak zit. "Ik weet dat het een politiek gevoelige kwestie is, maar tegelijkertijd hebben we te maken met de Nederlandse rechtsstaat en de kernwaarden daarvan", zegt een van hen.
"Er kunnen contacten gelegd worden tussen onze regering hier en de regering daar", zegt een broer. Tegelijkertijd staat Irak niet bekend als land waar mensenrechten worden gerespecteerd, zegt hij.
DoodstrafMensenrechtenorganisaties wijzen erop dat Irak regelmatig gevangenen executeert. Een Nederlandse gevangene kan in Irak ook de doodstraf krijgen, zegt Malo. "Vooral als Nederland niet om uitlevering van de gevangene heeft gevraagd."
Bovendien is het de vraag wat de jarenlange opsluiting in gevangenissen voor negatieve gevolgen kan hebben (vrouwen zitten in kampen, mannen in gevangenissen). Eerder vertelde een gevangenebewaker tegen de NOS dat de kampen in feite een tijdbom zijn, waarin IS-strijders elkaar beïnvloeden.
Midden-Oosten-correspondent Daisy Mohr en cameravrouw Edmée van Rijn gingen eind vorig jaar naar het detentiekamp Al Hol in Syrië en spraken met de Nederlandse gevangene Yassin el M. uit Den Haag:
Het is belangrijk dat Nederland verantwoordelijkheid neemt, vinden ook de familieleden die de NOS sprak. Ze wijzen erop dat het niet gaat om grote aantallen. "We hebben een systeem dat ervoor kan zorgen dat mijn zoon en anderen kunnen re-integreren", zegt de vader.
"Het lijkt alsof we aan ons lot worden overgelaten", zegt een van de broers. Er wordt door de NCTV aangeraden om zelf af te reizen, familieleden uit de gevangenis te halen en naar de Nederlandse ambassade te brengen, zegt hij. "Maar dat klinkt bijna als een zelfmoordmissie, dat wij als jonge gasten die kant op moeten."