NOS Nieuws - Algemeen

Blijf binnen, ga niet de weg op, zeiden het KNMI en Rijkswaterstaat vanochtend. IJzel legde het noorden van Nederland plat. Autowegen, fietspaden en stoepen veranderden in ijsbanen. "Overal waar ik keek vielen mensen van hun fiets."

Geen school, geen treinen en bussen, geen post en geen thuiszorg. Veel winkels bleven vanochtend dicht, net als gemeentehuizen en de rechtbank. Ook ziekenhuizen annuleerden afspraken. Zelfs strooiwagens en de wegenwacht konden nauwelijks nog de weg op.

"IJzel is de moeilijkste vorm van gladheid om te bestrijden", legt een woordvoerder van Rijkswaterstaat uit. "Strooien is niet onmogelijk, maar door de ijslaag op de weg kan het zout zich niet goed mengen."

Aangroeiende ijslaag

IJzel is koude regen, die acuut bevriest als het de grond raakt. Bijvoorbeeld doordat het op een wegdek valt waarvan de temperatuur onder nul ligt. Eventueel strooizout dat er ligt, raakt meteen gevangen in de ijslaag. En als het blijft ijzelen houdt deze vorm van gladheid zichzelf in stand, omdat de ijslaag steeds verder aangroeit.

Dat het code oranje zou worden was gisteren al bekend, maar vroeg in de ochtend besloot het KNMI toch om een weeralarm af te geven: code rood. Rond 06.30 uur kregen mensen in het noorden zelfs een NL-Alert met de boodschap om vooral binnen te blijven.

Een weeralarm is dan ook een extreme situatie die in Nederland niet vaak voorkomt. Het gebeurde in 2022 en 2023 vanwege stormen, maar de laatste keer dat er een weeralarm vanwege ijzel kwam, is vijf jaar geleden.

Weerman Marco Verhoef

"Wat het weer betreft is het verschil tussen code oranje en code rood niet zo groot, maar er wordt ook gekeken naar de impact van het weer op de maatschappij. Dit is zo maatschappij-ontwrichtend, dat er code rood is afgegeven."

Het alarm gold aanvankelijk tot 10.00 uur, werd verlengd tot 12.00 uur en daarna nog eens tot 14.00 uur en in Groningen tot 15.00 uur. "Het ijzelen was inmiddels wel gestopt, maar op sommige plekken ligt er een halve centimeter keihard ijs op de weg. Die krijg je niet 1-2-3 weg."

Rijkswaterstaat haalde daarom het grove geschut van stal: de lavastorm, een vrachtwagen die een mengsel van warm water en pekel onder hoge druk op de weg spuit. Daarmee gaat de ijslaag in één keer kapot. Enkele snelwegen zijn daarmee vanochtend ijsvrij gemaakt, maar uiteraard kwamen lang niet alle wegen aan de beurt.

Voor die tijd waren al "extreem veel ongelukken" gebeurd, zag de ANWB. Auto's belandden in greppels of tegen de vangrail en geschaarde vrachtwagens kwamen dwars op de weg tot stilstand. Ook de hulpdiensten hadden grote moeite om mensen te bereiken. In Friesland raakte een strooiwagen van de weg.

Er zat dus weinig anders op dan afwachten. Veel weggebruikers gaven dan ook gehoor aan de oproep van Rijkswaterstaat. "We zien dat er weinig verkeer is en wat er is, rijdt langzaam", zei een woordvoerder tijdens wat normaal de ochtendspits is.

'Echt niet te doen'

Een enkeling waagde het om de fiets te pakken, maar zij moesten al gauw lopend verder. Door het gras bijvoorbeeld. "Bij de eerste stap buiten de deur ging ik al zowat onderuit", vertelt een forens aan de NOS. Hij besloot toch maar een paar uur later te vertrekken.

Een man die naar station Leeuwarden ging in de hoop dat er toch een trein zou rijden, zegt: "Ik ben twee keer gevallen. Overal waar ik keek vielen mensen van hun fiets, het is echt niet te doen." Voor hem werd het thuiswerken.

Andere mensen grepen hun kans om de schaatsen onder te binden. Er lag zo'n dikke ijslaag op de straten dat er op veel plekken een rondje door de woonwijk kon worden geschaatst.

Vanmiddag breekt vanuit het zuiden de zon steeds vaker door en de temperaturen lopen wat op. Ook die van het wegdek, waardoor de ijslaag kan wegsmelten. Als om 15.00 uur ook Groningen van het weeralarm af is, blijft zeker tot morgenochtend nog code geel gelden, net als in Friesland en Drenthe.

Veel diensten zullen vanmiddag weer opstarten, maar ook dan kunnen er nog problemen zijn door de gladheid, waarschuwen bijvoorbeeld ziekenhuizen en bezorgdiensten. Sommige scholen blijven dicht en ook rijexamens zijn er de rest van de dag niet meer.

In Duitsland is een conducteur zo zwaar mishandeld, dat hij aan zijn verwondingen is overleden. De man van 36 werd maandagavond aangevallen door een treinreiziger zonder kaartje. Die moest van de conducteur uitstappen, maar dat pikte hij niet. Daarop sloeg hij de conducteur met zijn vuisten tegen het hoofd.

Andere reizigers hebben de conducteur gereanimeerd en eerste hulp verleend. Op het eerstvolgende station is hij overgedragen aan ambulancepersoneel. Vanochtend is hij in het ziekenhuis overleden, meldt het Openbaar Ministerie.

De verdachte is een Griekse man van 26, zonder vaste verblijfplaats in Duitsland. Hij is opgepakt en wordt verdacht van doodslag.

Het incident gebeurde in een stoptrein tussen Landstuhl en Homburg in het zuidwesten van Duitsland. De krant Bild meldt dat de verdachte bij een groep van vier mannen hoorde. Hij zou eerst met een vuistgebaar hebben gedreigd. Toen de conducteur de man uit de trein wilde zetten, zou de verdachte op hem hebben ingeslagen. Het Openbaar Ministerie wil niets zeggen over de toedracht zolang het onderzoek loopt.

Zwarte dag

Treinvervoerder Deutsche Bahn heeft geschokt gereageerd. Om 15.00 uur wordt op alle Duitse stations een minuut stilte gehouden.

Bestuursvoorzitter Palla spreekt van een zwarte dag voor al het spoorpersoneel. "We moeten ons allemaal afvragen waarom er eens in de zoveel tijd zulk excessief geweld plaatsvindt", schrijft ze in een verklaring.

Ook in grote delen van Duitsland is het leven ontregeld door het winterweer en de extreme gladheid. Op de Duitse wegen gebeurden veel ongelukken, met urenlange files tot gevolg. Een persoon is overleden.

In de deelstaat Hessen raakte een vrachtwagenchauffeur van de weg en botste vervolgens op een bestelbus. De 51-jarige bestuurder van de bestelbus overleed ter plekke.

De urenlange files ontstonden onder meer door vrachtwagens die vast kwamen te zitten. Op de A3 stond een file van 30 kilometer.

Het grootste probleem ontstond op de weg Bundesstraße B49, een belangrijke doorgaande weg in Duitsland. Daar stonden meerdere vrachtwagens dwars over de weg. De burgemeester van de stad Weilburg, Johannes Hanisch, plaatste een video op Instagram waarin hij zegt dat hij op die weg vast kwam te staan en pas na tien uur verder kon.

Strooiwagens en sneeuwschuivers zijn in meerdere deelstaten dag en nacht bezig om de straten begaanbaar te houden. Normaal gesproken geldt in veel Duitse steden een verbod op strooizout, omdat het schade aan flora, fauna en gebouwen kan veroorzaken. Desondanks is het verbod nu in delen van het land opgeheven vanwege de ijzel.

Treinen vallen uit

Door het winterweer is het treinverkeer van Deutsche Bahn ook flink ontregeld. Veel langeafstandstreinen vielen uit, waaronder de ICE-sprinter tussen Berlijn en Bonn, en meerdere andere belangrijke verbindingen richting onder meer Keulen, Frankfurt en Karlsruhe.

Ook op trajecten naar Bremen, Oldenburg, Münster en Aken reden geen treinen.

De presidenten Poetin van Rusland en Xi van China hebben opnieuw met elkaar gesproken via een videoverbinding. Xi liet aan Poetin weten dat beide landen wat hem betreft moeten werken aan een "groots plan" om hun relaties verder uit te bouwen. Fragmenten van het gesprek zijn uitgezonden op de Russische staatstelevisie, maar veel details over de inhoud zijn nog niet bekend.

Afgelopen dagen was er op diplomatiek niveau al gesproken over het intensiveren van de betrekkingen tussen Rusland en China. De landen werken steeds meer samen op economisch gebied. Ze zoeken toenadering tot elkaar sinds Rusland de oorlog in Oekraïne ontketende. China wil de oorlog ondanks westerse druk niet veroordelen en blijft ook zakendoen met Rusland, dat flink te lijden heeft onder sancties van Europa en de VS.

Poetin en Xi lijken te willen uitstralen dat ze hun best doen voor de samenwerking. Ze hadden ook al een conference call op oudejaarsdag om elkaar het beste te wensen. De laatste keer dat ze elkaar persoonlijk ontmoetten was begin september, toen Poetin samen met onder anderen de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un te gast was bij de grote militaire parade in Peking ter gelegenheid van de Dag van de Overwinning.

'Voorbeeldige' relatie

In het gesprek van vanochtend waren er weer waarderende woorden over en weer. Zo noemde Poetin hun relatie "voorbeeldig" en "de stabiliserende factor bij de wereldwijde turbulentie van dit moment", terwijl Xi opmerkte dat het de goede kant op gaat met de contacten tussen Moskou en Peking.

Ondanks die nadrukkelijke handreiking naar Rusland, zet Xi tegelijkertijd ook in op de verhouding met westerse leiders: zo ontmoette hij eind oktober de Amerikaanse president Trump in Zuid-Korea en ontving hij onlangs kort na elkaar de Britse premier Starmer en diens Canadese ambtgenoot Carney. Later deze maand komt bondskanselier Merz van Duitsland op bezoek in Peking.

Israëlische militairen hebben in Gaza zeker 21 Palestijnen gedood. Het zijn vooral vrouwen en kinderen, hoorde persbureau AP van ziekenhuizen waar de slachtoffers naartoe zijn gebracht.

Elf slachtoffers vielen in een wijk in het noorden van Gaza-Stad. Dat waren voornamelijk leden van een familie, onder wie de ouders, hun tien dagen oude dochter, een neefje of nichtje van vijf maanden en hun grootmoeder.

Het Israëlische leger nam het gebouw waarin ze zaten vanuit de lucht en vanaf de grond onder vuur, omdat Palestijnse militanten een Israëlische militair ernstig hadden verwond, aldus het leger. De militair is met spoed naar een ziekenhuis gebracht.

Het leger reageerde niet op vragen over de andere Palestijnse doden. Zoals de drie doden in het oosten van Gaza-Stad door een tankgranaat, en de drie Palestijnen die om het leven kwamen in een tent in de zuidelijke stad Khan Younis, onder wie een jongen van twaalf.

Bestandsschendingen

In Gaza is sinds 10 oktober een broos staakt-het-vuren van kracht. Desondanks zijn door Israëlisch vuur sindsdien meer dan 500 Palestijnen gedood.

"Hoezo een staakt-het-vuren? Waar zijn de bemiddelaars?", vroeg de directeur van het Shifa-ziekenhuis in Gaza-Stad vanmorgen aan een verslaggever van AP. "De genocidale oorlog tegen ons volk in Gaza gaat door."

Het Israëlische leger zegt dat het reageert op schendingen van het bestand door Hamas of andere militante groepen. Sinds het ingaan van het bestand zijn in Gaza zeker drie Israëlische militairen gedood.

Voedselgigant Nestlé roept in Frankrijk meer babymelk terug. Er wordt een nieuwe partij van het merk Guigoz teruggeroepen. Het bedrijf doet dat naar eigen zeggen naar aanleiding van een verlaging van de toegestane drempel van de giftige stof cereulide in Frankrijk.

"Omdat de methoden voor het analyseren van cereulide zich hebben ontwikkeld, roepen we vrijwillig een partij Guigoz-babyvoeding terug, naast de reeds teruggeroepen partijen", aldus Nestlé.

Overleden baby's

Het Franse Openbaar Ministerie onderzoekt of twee baby's zijn overleden als gevolg van het giftige ingrediënt in babymelk. Na de ontdekking van de besmetting van de babymelk en de terugroepacties, werd de toegestane drempel cereulide in Frankrijk verlaagd van 0,03 microgram per kilogram lichaamsgewicht naar 0,014 microgram. Het ministerie van Landbouw zei destijds al te verwachten dat de verlaging zou leiden tot meer terugroepacties.

Nestlé riep in januari en december al enkele partijen Guigoz en andere merken terug. Het Zwitserse voedselbedrijf ontdekte eind november in een Nederlandse fabriek de giftige stof cereulide in babymelkpoeder. Dat gebeurde in een productielijn waar net nieuwe machines waren neergezet. De productie werd stilgelegd en de nieuwe machines werden ontmanteld en verder onderzocht. Daarna werden volgens Nestlé alle producten teruggeroepen die van de nieuwe lijn waren gerold.

Zaak aangespannen

Consumentenorganisatie Foodwatch heeft in Frankrijk een zaak aangespannen tegen Nestlé en twee andere fabrikanten van babyvoeding. Volgens Foodwatch hebben de bedrijven en de autoriteiten het publiek "veel te laat" gewaarschuwd voor besmet melkpoeder. Nestlé spreekt dat tegen.

In de haven van Den Oever wordt het binnenkort een stuk stiller. Tijdens een nieuwe ronde van de uitkoopregeling van het Rijk laten zo'n tien garnalenkotters zich vrijwillig uitkopen. Landelijk gaat het om bijna zestig vissers, laat het ministerie van Landbouw en Visserij weten.

Het Rijk heeft 40 miljoen euro uitgetrokken om vissers die willen stoppen te ondersteunen. De visserijsector heeft hier zelf om gevraagd, omdat het de laatste jaren steeds moeilijker is geworden voor vissers om het hoofd boven water te houden.

Toch komt het hard aan, zegt Durk van Tuinen van de Nederlandse Vissersbond. "Het is een enorme klap voor de sector. We raken weer een derde van de vloot kwijt. Dat gaan we ook merken bij toeleveranciers, bij nettenmakers, bij de handel en verwerkers."

Emotionele stap

Precieze cijfers heeft de belangenvereniging PO-NVA voor vissers in Den Oever niet, vanwege de privacy, maar dat er tien garnalenkotters verdwijnen is vrijwel zeker, zegt voorzitter Gert Jan Wiegman tegen NH Nieuws.

Een van de garnalenvissers die zich vrijwillig laten uitkopen is Erik Rotgans uit Wieringen. Het is voor hem een emotionele stap: "Ik heb 26 jaar gevaren. Toen het besluit was gevallen, was het wel even huilen toen ik thuiskwam. Ik ga nog één week vissen en dan is het echt klaar."

Naast strengere milieuregels, minder ruimte om te vissen door windparken op zee en steeds hogere olieprijzen, speelt bij Rotgans ook zijn gezondheid mee. "Ik heb reuma en ik zou wel gek zijn als ik nog door zou gaan. Nu krijg ik tenminste nog wat terug voor mijn schip. Als je al sinds je 18e vaart dan ben je op een gegeven moment wel op."

Andere visserij

Dat er gaten vallen langs de kades in Den Oever is zeker. Toch hoopt en verwacht Gert Jan Wiegman van de vissersbelangenvereniging dat de vissers die stoppen met de garnalenvangst andere vormen van visserij oppakken. "Dat zou goed zijn voor de levendigheid in de haven."

Bijna 26.500 mensen hebben jaarlijks spoedeisende hulp nodig door de gevolgen van roken en vapen. Dat blijkt uit een onderzoek dat in november werd uitgevoerd op bijna alle spoedeisende hulpen in Nederland. De onderzoekers waarschuwen dat het aantal in werkelijkheid nog hoger kan liggen, omdat in de studie alleen medisch stabiele patiënten zijn meegenomen.

De ziekenhuizen wilden in kaart brengen hoeveel patiënten op de spoedeisende hulp (SEH) binnenkomen met acute medische klachten die komen door het gebruik van nicotineproducten. In de 24 uur waarin de zogeheten VAP-ED-flashmobstudie werd gedaan, werd patiënten van 12 jaar of ouder gevraagd of ze een korte vragenlijst over hun nicotinegebruik wilden invullen.

In totaal werden 2061 vragenlijsten ingevuld, bijna de helft van het aantal patiënten dat die dag naar de deelnemende spoedeisende hulpen ging. Deze cijfers zijn doorberekend naar het totale aantal patiënten dat jaarlijks op de SEH belandt met bijvoorbeeld hart- of longproblemen.

21 procent van de patiënten op de SEH gebruikte een nicotineproduct. Het grootste deel van hen rookte sigaretten: 86 procent. Bijna 10 procent was gebruiker van vapes en 9 procent rookte sigaren. Nog eens 5 procent gebruikte shag of snus, een tabakszakje dat gebruikers onder de bovenlip stoppen om zo nicotine binnen te krijgen.

Bij mensen met longklachten was een derde van de patiënten gebruiker van nicotine, zegt Nicole Kraaijvanger. Zij is arts op de spoedeisende hulp van het Leids Universitair Medisch Centrum en initiatiefnemer van het onderzoek. Ze noemt het "schokkend" dat 17 procent van de kinderen (12- tot 18-jarigen) die zijn onderzocht een nicotineproduct gebruikte.

Vapes 'opstartmiddel' van tabak

Ze ziet dat de meeste jongeren beginnen met vapen en later vapes met andere tabak combineren. Volgens haar is de tabaksindustrie daar schuldig aan. Dat terwijl die beweert dat vapes zijn ontwikkeld zodat mensen stoppen met roken, zegt ze. "Maar je ziet juist dat mensen gaan roken doordat ze beginnen met vapes. Het is daarmee een opstartmiddel van tabak."

Met deze cijfers willen de onderzoekers beleidsmakers oproepen om in te zetten op preventie. Zo pleit Kraaijvanger voor een nicotinevrije generatie, waarbij mensen vanaf een bepaald geboortejaar nooit tabaksproducten kunnen kopen. Daarnaast vindt de SEH-arts dat de illegale verkoop van vapes met smaakjes als aardbei, watermeloen en perzik aan banden moet worden gelegd.

Demissionair staatssecretaris Heijnen (Belastingdienst) beantwoordt vandaag de allerlaatste vragen rond de nieuwe manier van belasting heffen op spaargeld, aandelen, cryptomunten en een tweede huis (box 3). Daarna is het zover: na jarenlange discussie en vertraging stemt de Tweede Kamer volgende week in met de nieuwe vermogensrendementsheffing.

Zo'n 3,4 miljoen Nederlanders die sparen en beleggen zullen daar vanaf 2028 wat van gaan merken: zij moeten meer papierwerk bijhouden en anders gaan afrekenen met de Belastingdienst.

Wat gaat er precies veranderen en waarom? De belangrijkste vragen op een rijtje.

Waarom ging box 3 ook alweer op de schop?

Om de belastingheffing op rendement simpel te houden, heeft de Belastingdienst sinds 2001 jarenlang één geschat, fictief rendement voor iedereen gebruikt. Maar de Hoge Raad zette in 2021 een streep door die methode, omdat het voor sommige mensen (vooral spaarders) nadelig uitpakte: ze maakten minder rendement dan waarmee de Belastingdienst rekende.

Sindsdien is de politiek op zoek naar een nieuwe manier om belasting te heffen op vermogen. Dat is alleen ingewikkeld gebleken, in de eerste plaats omdat politieke partijen er heel anders over denken.

Hoe denken partijen er dan over?

Dát het daadwerkelijk rendement moet worden berekend, daar is de politiek het wel over eens. Maar over de vraag hoe precies moet worden afgerekend en wat rechtvaardig is, verschillen partijen van mening.

Partijen als D66 en vooral GroenLinks-PvdA voelen meer voor een vermogensaanwasbelasting. Dat betekent dat je elk jaar betaalt over de winst die je hebt gemaakt, ook als die winst nog 'vastzit' in bijvoorbeeld aandelen. Het nadeel is dat mensen jaarlijks belasting moeten betalen over geld dat ze nog niet in handen hebben.

Om die reden zijn partijen als VVD, CDA, PVV, JA21 en BBB voor een volledige vermogenswinstbelasting, waarbij je alleen belasting betaalt op het moment dat je bijvoorbeeld je aandelen of cryptomunten verkoopt. Nadeel van die methode is dat belastingbetalers de verkoop eindeloos kunnen uitstellen om belasting te ontwijken.

Waar is de politiek uiteindelijk op uitgekomen?

Zoals wel vaker heeft de Tweede Kamer ingestemd met een compromis: over het rendement op spaargeld en beleggingen betaal je elk jaar belasting (vermogensaanwasbelasting). Over een tweede woning of aandelen in startende ondernemingen reken je pas bij verkoop af met de Belastingdienst (vermogenswinstbelasting).

Het nieuwe systeem maakt de belastingaangifte straks wel een stuk complexer. Vanaf 2028 moeten mensen voor meerdere categorieën, zoals aandelen, crypto en tweede woningen, gaan bijhouden wat het rendement is.

Is hiermee de kous af?

Nee, want in de Tweede Kamer is eigenlijk niemand echt tevreden met het nieuwe stelsel. Politieke partijen noemen het wetsvoorstel "bizar slecht" (PVV) en "nodeloos complex" (ChristenUnie), maar zeggen tegelijkertijd geen andere opties te hebben dan ermee in te stemmen.

Dat komt doordat de schatkist op dit moment elk jaar 2,4 miljard euro misloopt door de houtje-touwtje-manier waarop er nu belastingen over box 3 worden geïnd. Als het nieuwe systeem opnieuw wordt uitgesteld, loopt de staat die inkomsten nog langer mis.

Naast de zorgen over de complexiteit van het stelsel, zijn Tweede Kamerleden ook bang dat er na 2028 nieuwe vraagstukken zullen ontstaan. Zo kunnen mensen in financiële problemen komen als ze belasting moeten betalen over aandelen die ze niet makkelijk kunnen verkopen.

Hoe nu verder?

De nieuwe manier van belasting heffen op box 3 wordt door vrijwel alle partijen een "tussenstap" genoemd. De kersverse coalitie D66, VVD en CDA wil naar een systeem van volledige vermogenswinstbelasting, zo is in het coalitieakkoord te lezen.

De uitvoering hiervan zal nog wel wat voeten in de aarde hebben. Om belasting pas bij de verkoop van aandelen en cryptomunten te innen moet de Belastingdienst de eigen systemen aanpassen. Dat is lastig, omdat de dienst nog tot over de oren in allerlei ICT-moderniseringsprojecten zit.

Intussen zal het nieuwe kabinet ook nog de handen vol hebben aan het afwikkelen van alle problemen rond box 3 van de afgelopen jaren. Zo moeten naar schatting ruim twee miljoen mensen die te veel belasting hebben betaald nog compensatie krijgen.

Het gaat in Noorwegen nergens anders over deze dagen: de rechtszaak tegen Marius Borg Høiby, de stiefzoon van kroonprins Haakon. Hij staat terecht voor 38 misdrijven, waaronder vier verkrachtingen. Ook zijn moeder, prinses Mette-Marit, is volop in het nieuws vanwege haar contacten met de Amerikaanse zakenman en zedendelinquent Jeffrey Epstein.

Al decennia is het Noorse koningshuis zeer populair in eigen land, maar de affaires hebben ook op de koningsgezinde Noren effect. De publieke omroep NRK publiceerde gisteren een enquête waarin 76 procent van de Noren aangeeft dat hun vertrouwen in de prinses is afgenomen, na de recente onthullingen uit het Epstein-dossier.

Inmiddels geeft 44 procent van de Noren aan dat ze Mette-Marit ongeschikt vinden om koningin te worden. Zo'n een op de vijf mensen vindt haar wel geschikt en ruim een derde van de ondervraagden twijfelt. Toch is het nog te vroeg om te zeggen of het Noorse koningshuis onherstelbare schade heeft opgelopen, zeggen experts die de NOS heeft gesproken.

Domme fout

Dat Mette-Marit contact heeft gehad met Epstein was in 2019 al duidelijk geworden. Ze zei destijds ook dat ze daar spijt van had. De nu vrijgegeven e-mails laten echter zien dat de band met Epstein veel vriendschappelijker en persoonlijker was dan gedacht, legt Kristi Marie Skrede uit, verslaggever koninklijk huis bij omroep NRK. "Iedereen is ervan geschrokken. Een organisatie die zich inzet voor de seksuele gezondheid en seksuele rechten van de Noren, heeft de samenwerking met beschermvrouwe Mette-Marit stopgezet."

Het is een domme fout, zegt historicus en kenner van Europese koningshuizen Kemal Rijken. "Koningshuizen komen uit een tijd dat ze publicitair omstreden dingen konden doen zonder dat dat ooit bekend werd. Maar dat kan nu niet meer."

Volgens hem wilde het Noorse kroonprinselijk paar een jetsetleven leiden en kwamen ze zo met Epstein in aanraking. "De Amerikaan wilde een netwerk uitbouwen bij hooggeplaatsten in de politiek en het bedrijfsleven, maar ook bij koningshuizen. Daarom heeft hij naast het Noorse en Britse koningshuis eveneens contact gezocht met het Belgische koningshuis."

Veerkrachtig vertrouwen

Dat details over Mette-Marit en Epstein nu naar buiten komen, tegelijkertijd met het begin van het proces van haar zoon, is voor het koningshuis erg ongelukkig. Maar Skrede benadrukt hoe veerkrachtig het vertrouwen van de Noren tot nu toe is gebleken.

Anderhalf jaar geleden werd Marius gearresteerd en toen daalde het vertrouwen in de koninklijke familie naar een recordlaagte van 62 procent. Maar dit cijfer klom al snel weer terug naar 70 procent. "Het Noorse volk is gewoon heel koningshuisgezind. Ze hebben veel sympathie voor de koning en zijn familie, en helemaal voor Mette-Marit", zegt Skrede.

"Dat komt door haar ziekte: de prinses heeft een ernstige longziekte en ze is daar heel open over. En het is natuurlijk ook slim van kroonprins Haakon en Mette-Marit dat ze meteen hebben gezegd dat zoon Marius geen onderdeel is van het koninklijk huis en dat ze ook niet bij de rechtszaak aanwezig zullen zijn."

De Noren zijn trots op hun koningshuis, meer dan we in Nederland zijn, vertelt Rijken. De ruim vijf miljoen inwoners hechten volgens hem zeer sterk aan de nationale identiteit. Daar komt bij dat de koninklijke familie zeer zichtbaar is in Noorwegen.

Rijken: "De leden reizen het hele land door. Koning Harald is 88 jaar oud en wil aanblijven tot zijn dood. Hij wordt mede daarom enorm gewaardeerd en gerespecteerd door de Noren. De koninklijke familie is verder open over hun emoties en levens. Ze geven ieder jaar een inkijkje in hun leven met een documentaire van een uur."

Weinig tot niet zichtbaar

Of het Noorse koningshuis deze slechte publiciteit gaat overleven, is moeilijk te zeggen. Koningshuisverslaggever Skrede waagt zich niet aan voorspellingen en wacht op een verklaring van Mette-Marit over de Epstein-dossiers. "Een rechtszaak zoals nu van Marius is ook nog nooit voorgekomen, dus de gevolgen daarvan en wat er allemaal naar buiten gaat komen, zijn niet te voorspellen."

Rijken houdt de optie open voor een bijzondere rol van Mette-Marit in de toekomst: "Kroonprins Haakon is onomstreden en blijft vooralsnog buiten schot. Het zou zo kunnen zijn dat in de toekomst bij de troonsbestijging Mette-Marit geen koningin kan worden of, als ze het wel wordt, dat ze weinig tot niet zichtbaar zal zijn. In dat geval moet Haakon het koningschap vrijwel alleen doen, met zijn dochter als troonopvolger erbij."

Wie zich in Berlijn aan een wandeling waagt, staat een balanceeract te wachten. De Duitse hoofdstad heeft al weken te maken met bijzonder lage temperaturen. De gladheid heeft tot overbelaste hulpdiensten geleid.

Om de ijscrisis te bezweren, hief het stadsbestuur het verbod op strooizout tijdelijk op. Maar inmiddels is dat verbod alweer ingesteld, nadat een milieuclub met succes de opheffing had aangevochten.

Anders dan in Nederland, is strooizout in veel Duitse steden verboden. Het veroorzaakt schade aan flora en fauna, en kan gebouwen en infrastructuur beschadigen. In Berlijn kan strooien met zout je eerder duur komen te staan, met een boete tot 10.000 euro. Enkel de stedelijke reinigingsdienst mag bij extreem weer strooizout gebruiken, maar alleen voor autowegen.

Voor de stoep ligt de plicht om de doorgang ijsvrij te houden bij omwonenden. Daar wordt vooral zand en grind voor gebruikt. Dat leidt niet alleen tot vieze schoenen; het heeft ook een beperkt effect. Het biedt grip, maar doet de sneeuw niet smelten.

De gladheid heeft geleid tot overvolle spoedeisendehulpafdelingen. In sommige ziekenhuizen zijn veldbedden neergezet om het hoge aantal uitglijders op te vangen. De brandweer is bijgesprongen vanwege een tekort aan ambulances en zegt de drukste maand ooit te beleven.

"We zitten aan onze limiet", zei SEH-arts Paul Waschk tegen de regionale omroep RBB. Bij hem kwamen op een avond zeventig mensen binnen. "Onder hen relatief veel jongeren, met soms zware verwondingen." De koepelvereniging voor huisartsen in de regio slaat eveneens alarm. "Iedereen staat onder enorme druk", laat een ziekenhuis aan persbureau DPA weten.

Boetes

De woede richt zich daarbij op het stadsbestuur, dat eerst vooral wees op de verantwoordelijkheid van de inwoners. Burgemeester Wegner (CDU) herinnert Berlijners eraan dat zij de plicht hebben hun stoep ijsvrij te houden. "Als daar iets gebeurt, bent u verantwoordelijk." De afgelopen dagen zijn er tientallen boetes uitgedeeld omdat stoepen niet ijsvrij waren.

Een rondvraag op straat levert veel gefrustreerde reacties op. "Ze schuiven de verantwoordelijkheid voor veiligheid van de burgers van zich af", zegt de student Elias. Anderen wijzen erop dat ook stoepen rond openbare gebouwen spekglad zijn. "Of neem de parken, daar heeft al weken niemand naar omgekeken", zegt een man, die "al zeker twee keer" is uitgegleden.

"We zijn zulke winters gewoon niet meer gewend", zegt de Berlijnse Carola. "Daardoor is het nu zo gevaarlijk." Zelf loopt ze niet, ze schuifelt. "Je weet gewoon niet waar je nog kunt lopen."

Feit is dat de kou al lang aanhoudt. Met een gemiddelde temperatuur van -1,9 graden beleefde Berlijn de koudste januari in zestien jaar. De afgelopen dagen schommelde het kwik tussen de -5 en -10 graden. Vandaag geldt vanwege nieuwe sneeuwval een hernieuwde gladheidswaarschuwing.

Bestuurlijke uitglijder

Om het gebruik van strooizout te legaliseren, is eigenlijk een wekenlang proces nodig om de wet te wijzigen. Verkeerswethouder Bonde (CDU) kwam echter met een noodverordening. "Het gaat nu om het afwenden van gevaar, daarom moest ik handelen", zei ze.

Milieuclub Nabu vond dat Bonde met die zet onterecht milieuwetgeving omzeilde en begon daarom een zaak. Nabu kreeg gelijk, waarmee het strooien van zout door particulieren per direct weer is verboden.

Voor burgemeester Wegner betekent de gladheidscrisis opnieuw een bestuurlijke misser. De CDU'er ligt al onder vuur, omdat hij na de aanslag op het Berlijnse stroomnetwerk vorige maand een potje ging tennissen. Nu vallen zijn politieke tegenstanders de burgemeester opnieuw aan om zijn gebrekkige crisismanagement.

Ook door zijn eigen coalitiegenoot, de SPD, werd hij hard aangevallen. De Berlijnse SPD-leider verweet Wegner "passief toe te hebben gekeken terwijl Berlijners massaal botten braken". Niet onbelangrijk: dit najaar zijn er verkiezingen en vooralsnog lijkt de Berlijnse CDU, ondanks verlies, de grootste te blijven. De impopulaire Wegner is daarom een geliefd mikpunt.

Op straat glijden de Berlijners ondertussen verder. Een vrouw haalt haar schouders op en komt met een Duits gezegde: "Er bestaat geen slecht weer, alleen slechte kleding." Zij draagt stevige laarzen, geërfd van haar oma. "Dan kom je de dag wel door."

Een democratische recessie, zo noemen ze het bij Human Rights Watch (HRW). Driekwart van de wereldbevolking leeft nu onder autocratische leiders. "De wereld staat in brand", zegt directeur Philippe Bolopion over mensenrechten, die vanuit Trumps Amerika verder onder druk zijn komen te staan. "De openlijke minachting voor internationale wetten en normen zie je terug in hoe de regering-Trump zijn eigen volk behandelt."

Bij het hoofdkwartier van immigratiedienst ICE in Minneapolis wordt vrijwel elke dag gedemonstreerd. Elke keer als ICE-agenten in- of uitrijden gaan de megafoons de lucht in. "Fuck you, varkens!", schreeuwt een van de demonstranten. Anderen blazen op hun fluitje. "Rechters zeggen dat dit allemaal onwettig is, maar er zijn geen consequenties", zegt een demonstrant. "Samen staan we sterk", roept een ander.

Het Whipple-gebouw, zoals de ICE-gevangenis heet, is vernoemd naar de bisschop die zich in de 19e eeuw inzette voor de rechten van de inheemse Amerikanen. Nu speelt het een sleutelrol in Trumps ICE-operatie in Minneapolis. Een operatie waarbij vele duizenden mensen, niet zelden willekeurig en vaak met geweld, door ICE zijn meegenomen en in het overvolle cellencomplex zijn vastgezet.

Bezorger van Amazon

Rechten van gedetineerden worden er met voeten getreden, toezicht is er nauwelijks. "Als wij hier niet staan, weet niemand hoeveel mensen er daadwerkelijk worden gedeporteerd", zegt Nick Benson, die vanaf een parkeerdek aan de rand van het vliegveld van Minneapolis telt hoeveel mensen er op de deportatievluchten worden gezet. Sinds Trump aan de macht is, worden cijfers daarover niet meer openbaar gemaakt.

"Een jaar geleden was er één vlucht per week. Nu is het er minstens één per dag, soms meer." Terwijl een vliegtuig van ijshockeyclub Montreal Canadiens naast het deportatievliegtuig wordt geposteerd, worden 21 mensen uit busjes geladen. Geboeid lopen ze de vliegtuigtrap op. "Een bouwvakker", ziet Benson, vliegtuigspotter en activist. "Eerder zag ik een bezorger van Amazon. Het is maar net in welk kloffie ze zijn opgepakt."

"In één jaar tijd heeft de Trump-regering belangrijke pijlers van de Amerikaanse democratie ondermijnd", zegt Bolopion van Human Rights Watch. "Venezolaanse migranten die naar de enorme CECOT-gevangenis in El Salvador zijn gedeporteerd, daar zijn gemarteld en in sommige gevallen seksueel zijn misbruikt. Kijk ook naar de werkwijze van ICE, die in strijd is met geldende internationale normen", zegt hij over Trumps gemaskerde agenten.

De dood van twee demonstranten in Minneapolis door federale agenten, aanvallen van Trump op journalisten en hulporganisaties, advocatenkantoren en universiteiten: het hoofdstuk Amerika in het HRW-jaarrapport is lijvig. "Het rechtssysteem wordt aan het werk gezet om af te rekenen met politieke opponenten", zegt Bolopion. "We hebben te maken met een allesomvattende aanval op mensenrechten in de Verenigde Staten. En dat is uiterst zorgwekkend."

Een democratie onder druk

"We zien al twintig jaar een wereldwijde democratische terugval", gaat Bolopion verder. Landen als Rusland en China die steeds minder vrij zijn geworden, bijvoorbeeld. "Beide landen zijn juist machtiger en agressiever in het ondermijnen van democratie en mensenrechten." Daar is nu een nieuwe speler bij gekomen: Donald Trump. "Ze zijn strategische opponenten, maar delen hun minachting voor internationale wetten en regels. Die begrenzen hun macht."

De impact van Trump op de rest van de wereld is groot, zegt de nieuwbakken HRW-baas. "Als de Verenigde Staten internationale normen loslaten, ondermijnt dat het hele systeem dat decennialang relatieve vrede en welvaart mogelijk maakte", zegt hij. "En het stuurt een gevaarlijk signaal naar autocraten wereldwijd: het seizoen voor mensenrechtenschendingen is geopend."

"De president zegt zich alleen gebonden te voelen door zijn eigen moraal, niet door internationaal recht. Dat vormt een reële bedreiging voor het hele systeem", zegt Bolopion onomwonden. "Het is alsof Amerika opeens voor het andere team speelt: de bestaande wereldorde wordt uitgedaagd", zegt hij over de Amerikaanse terugtrekking uit de Mensenrechtenraad van de VN, en Trumps sancties tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Tegelijkertijd is Amerika geen China, weet ook Bolopion. "De Chinese overheid is diep autoritair en werkt al lange tijd systematisch aan het ondermijnen van democratie, mensenrechten en internationale normen. Amerika is een democratie onder druk, maar wel met ruimte voor politieke oppositie, vrije pers en een vrij maatschappelijk middenveld. Niets van dat alles bestaat in China."

"Canada, de Europese Unie, Zuid-Afrika, Brazilië, Zuid-Korea en Japan zullen zich moeten verenigen om de op regels gebaseerde wereldorde te beschermen", zegt Bolopion. Hij wijst naar de speech van de Canadese premier Carney, die tijdens het World Economic Forum in Davos middelgrote landen opriep vooral samen te werken en op te staan tegen machtsblokken als Amerika en China.

Of hij bang is dat Human Rights Watch na onder meer Hongkong, Rusland en Egypte straks ook in Amerika niet meer veilig is, en op enig moment de deuren moet sluiten? "Ik geloof echt dat de Amerikaanse samenleving en het Amerikaanse systeem robuust en veerkrachtig zijn", zegt Bolopion. "We hebben er vertrouwen in dat we ons werk in de VS kunnen blijven doen en zullen daarvoor blijven vechten met elke vezel in ons lichaam."

De politie in Wageningen kreeg vanmorgen een opvallende melding: een kudde van zo'n vijftig schapen was aan de wandel gegaan. De dieren waren uit hun weiland ontsnapt en moesten door agenten veilig van de straat worden gehaald.

Een verslaggever zegt tegen Omroep Gelderland dat de dieren op de weg veel bekijks trokken. Hoe ze uit hun weiland waren gekomen, is niet bekend. Agenten dreven de schapen over een rotonde naar een schoolplein, daar sloten ze de dieren in.

De eigenaar van de schapen heeft daarna de dieren met behulp van een hond weer naar het weiland geleid. Weggebruikers moesten daardoor even wachten voor ze hun route konden vervolgen.

Zo kwam de politie in actie:

De gemeente Breda ontwikkelt een nieuw park waarin het verboden wordt om te roken. Het Seeligpark, op het terrein van de voormalige Seeligkazerne, opent begin mei en is dan het eerste rookvrije stadspark van Nederland.

Kroegen, sportvelden, speelplaatsen, bushaltes: het rookverbod verspreidt zich steeds verder over allerlei openbare plaatsen. Vaak gaat dat in het begin gepaard met flink wat gemor, maar na een tijdje snappen mensen het wel, zegt gezondheidswethouder Arjen van Drunen van Breda.

"Eerst hoor je: moet dat nou, dat mag ik toch zelf weten?", legt Van Drunen uit. "Dat zeiden we ook toen het in het café niet meer mocht. Daarna zeiden we dat allemaal toen het om speelplekken ging. Maar iedereen vindt het daar nu normaal."

'Rookvrij is gastvrij'

Veel mensen zien rookvrij nu juist als gastvrij, stelt Van Drunen, die ook initiatiefnemer is van het park. Hij verwacht dat dat ook op een openbare plek in de buitenlucht zo zal gaan. Dus gaat Breda steeds een stapje verder. "Je wil telkens de sociale norm aanpassen", vertelt hij.

Vorig jaar werden alle bushaltes in Breda rookvrij en hij merkt dat daar steeds meer steun voor is. "Op termijn snappen mensen dat iemand anders ook bij die bushalte staat te wachten. Die heeft er misschien last van."

'Niet meteen een boa achter je aan'

In het nieuwe park komen borden waarop staat dat er niet gerookt mag worden. Van Drunen heeft gezien dat dat op andere plekken prima wordt nageleefd. "Het is niet zo dat er meteen een boa achter je aankomt als je wel rookt", zegt hij.

Breda wil eerst een jaartje kijken of mensen zich aan het rookverbod houden en wat de effecten zijn. Of er meer parken volgen, weet de wethouder nog niet.

De alledaagse kosten zijn afgelopen maand met zo'n 2,4 procent gestegen ten opzichte van dezelfde maand een jaar eerder. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarmee stegen de prijzen flink minder hard dan de maand december. Toen was de inflatie nog 2,8 procent.

De prijzen daalden in januari met 0,7 procent ten opzichte van de maand december, volgens een snelle raming van het CBS. Dit hoewel de prijzen voor energie en brandstof stegen in januari. In december namen deze kosten nog af.

De dalende inflatie is vooral te danken aan de prijzen voor eten, drinken en tabak. Deze kosten stegen de afgelopen maand minder hard. Het CBS plaatst wel een kanttekening: kleding was in januari vaak goedkoper door aanbiedingen. Hierdoor waren de prijzen tijdelijk lager.

Dichter bij Europees gemiddelde

Volgens de Europese rekenmethode ligt de Nederlandse inflatie in januari zelfs nog lager. Die was 2,2 procent in januari, terwijl de inflatie in december nog 2,7 procent was.

Nederland komt met deze nieuwe inflatiecijfers dus veel dichter bij het Europese doel van een inflatie van 2 procent. De afgelopen jaren stegen de Nederlandse prijzen gemiddeld harder dan in de meeste andere Europese landen, maar Nederland kruipt nu toch meer richting het Europees streven.

Een groot deel van de 14.000 bedrijven en instellingen die op de wachtlijst staan voor een elektriciteitsaansluiting kan daar de komende jaren vanaf. Overheid, netbeheerders en bedrijven komen met een plan om de ruimte op het stroomnet beter te benutten. Dat kan volgens de betrokken partijen door meer risico te nemen en meer flexibiliteit te organiseren.

Het initiatief sluit aan bij de plannen van het aankomende kabinet, dat komt met een 'crisiswet netcongestie' om de uitbreiding van het stroomnet te versnellen.

Meer risico

De leveringszekerheid van elektriciteit in Nederland is nu 99,99988 procent. Hierdoor zijn stroomstoringen relatief zeldzaam, maar deze zekerheid heeft een prijs. Een groot deel van de capaciteit van het elektriciteitsnet blijft hierdoor ongebruikt. Nu er zoveel economische schade ontstaat door de wachtlijst voor bedrijven moet dit veranderen.

"Netcongestie is een van de grootste obstakels in ons investeringsklimaat", zegt werkgeversvoorzitter Ingrid Thijssen van VNO-NCW. Door een beetje meer risico te nemen, ontstaat er meer ruimte op het elektriciteitsnet. Hierdoor neemt het risico op stroomstoringen wel toe.

De vandaag gepresenteerde plannen kunnen voor 2030 5 tot 10 gigawatt ruimte vrijmaken op het stroomnet. De komende jaren kan de wachtlijst hierdoor met "tientallen procenten afnemen", denkt Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie. De NVDE vertegenwoordigt 1600 bedrijven die een belangrijke rol spelen in de energietransitie.

Er wordt in Nederland meer dan genoeg elektriciteit opgewekt, het probleem zit in het aantal (dikke) kabels en transformatorhuizen. De komende tientallen jaren wordt er bijna 200 miljard euro geïnvesteerd in de uitbreiding van het elektriciteitsnet.

Een op de drie straten moet worden opengebroken, er moet 80.000 kilometer kabel bij en er moeten 50.000 transformatorhuisjes worden gebouwd. En dat duurt even. "Ondernemers die wachten op een nieuwe of zwaardere aansluiting kunnen niet wachten tot het stroomnet is uitgebreid", zegt demissionair minister Hermans van Klimaat en Groene Groei.

Noodstroom om woonwijken te kunnen bouwen

Naast bedrijven dreigen ook nieuwbouwhuizen geen aansluiting op het elektriciteitsnet te kunnen krijgen. Daarom komen er regionale aanbestedingen voor noodstroom. Bedrijven kunnen intekenen om capaciteitsproblemen op het stroomnet op te lossen.

In de provincie Utrecht worden al gasgeneratoren gepland die moeten gaan bijspringen bij een tekort aan elektriciteit in nieuwe woonwijken. Dat zou ook op veel andere plaatsen in Nederland moeten gebeuren. Naast gasgeneratoren wordt er ook gekeken naar batterijen om de problemen op piekuren op te lossen.

Spitsmijden op het stroomnet

Overheid, netbeheerders en bedrijven zetten in op meer flexibiliteit. De problemen op het elektriciteitsnet zijn vergelijkbaar met snelwegen: het grootste deel van de dag kan iedereen prima doorrijden, de problemen beperken zich tot de spits. Door het verkeer beter te spreiden, nemen de files af. Hetzelfde geldt voor het stroomnet. Netbeheerders proberen bedrijven daarom te verleiden om hun elektriciteitsgebruik flexibeler te maken en de spits te vermijden.

De afgelopen tijd reageerden bedrijven daar nog niet erg enthousiast op. Netbeheerders zoals Tennet, Liander, Stedin en Enexis gaan bedrijven daarom beter informeren over de mogelijkheden en gevolgen van spitsmijden. Ook mogen netbeheerders van toezichthouder ACM een hogere financiële vergoeding geven aan bedrijven die hieraan willen meewerken.

Met de vijftig grootste stroomverbruikers moeten maatwerkafspraken gemaakt worden. In Zeeland heeft chemiebedrijf Air Liquide in Vlissingen al zo'n flexibelcontract afgesloten. Hierdoor kunnen de kunstmestfabriek van Yara in Sluiskil en een aantal andere bedrijven van de wachtlijst, en verduurzamen met een zwaardere elektriciteitsaansluiting.

Geen auto's opladen tussen 16.00 en 21.00 uur

Het opladen van elektrische auto's moet in principe niet langer tussen 16.00 en 21.00 uur gebeuren. Tijdens deze avondspits op het elektriciteitsnet gaan al heel veel huishoudelijke apparaten aan. Het stroomnet kan op dat moment niet ook nog ruim 600.000 elektrische auto's opladen.

De overheid roept op dit moment particulieren in een campagne al op het elektriciteitsgebruik in het begin van de avond te beperken.

De kortsluiting waardoor vanochtend het treinverkeer bij Schiphol werd stilgelegd, blijkt te zijn veroorzaakt door een heliumballon. Iemand had de ballon bij zich op het perron en die raakte de bovenleiding, waardoor een vonkenregen ontstond.

Heliumballonnen zijn niet toegestaan op treinperrons. Ze zijn gemaakt van dunne aluminiumfolie, wat goed geleidt. Contact met de bovenleidingen, die onder hoogspanning staan, leidt tot kortsluiting. De ballonnen zijn op Schiphol te koop en worden soms uitgereikt aan aankomende reizigers. Degenen die met de trein verder willen, wordt gevraagd om dergelijke ballonnen te laten leeglopen.

'Enorme gevolgen'

Onduidelijk is nog wat de overtreding van het verbod betekent voor degene die de ballon bij zich had. "We roepen met klem op dit na te leven. Het heeft echt enorme gevolgen gehad", zegt een woordvoerder van spoorbeheerder ProRail tegen persbureau ANP.

Het treinverkeer bij de luchthaven werd rond 06.15 uur helemaal stilgelegd, een standaard maatregel bij kortsluiting. Het duurde tot 10.15 uur voordat de treinen weer gingen rijden.

Voor reizigers die naar Schiphol wilden of juist moesten vertrekken vanaf de luchthaven betekende het dat ze naar alternatief vervoer moesten zoeken. Passagiers die vanuit Rotterdam of Den Haag onderweg waren naar Amsterdam moesten rekening houden met omreizen.

Tussen Amsterdam en Utrecht rijden al een paar dagen minder treinen door een wisselstoring, die naar verwachting nog tot vanavond duurt. NS raadt reizigers in die regio aan alternatief vervoer te zoeken.

Goedemorgen! In Groningen, Friesland en Drenthe geldt deze ochtend code rood vanwege verraderlijke gladheid. In Abu Dhabi onderhandelen Oekraïense, Russische en Amerikaanse delegaties over een einde aan de oorlog.

Eerst het weer: in het noorden geldt vanochtend een weeralarm, code rood, vanwege ijzel. In de rest van het land wordt het droog en breekt de zon door. Het wordt 2 graden in Groningen en 11 graden in Limburg.

Ga je op pad? Hier vind je het overzicht van de files en hier lees je waar werkzaamheden en storingen zijn op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten? Wat heb je gemist?

Het aantal gevallen van uitgezaaide darmkanker is ondanks de vergrijzing de laatste jaren gedaald. Dat heeft volgens het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) te maken met het bevolkingsonderzoek darmkanker dat in 2014 is opgestart. Omdat het een vorm van kanker is die vaker bij oudere mensen voorkomt, was een stijging verwacht, maar dat is niet het geval.

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:

Bij het Kamerdebat over het coalitieakkoord krijgt demissionair minister Heinen van Financiën, ook Tweede Kamerlid voor de VVD, de vraag of hij in het nieuwe kabinet opnieuw minister op dat ministerie wordt. Hij blijft in de plooi, maar partijleider Yesilgöz geeft alvast antwoord.

Fijne dag!

In ongeveer de helft (51 procent) van alle buurten en dorpen is de afgelopen vijf jaar de bereikbaarheid van noodzakelijke voorzieningen zoals de huisarts, basisschool, kinderopvang of de supermarkt verslechterd. Dat blijkt uit een analyse van CBS-data door de regionale omroepen in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart.

In een op de vijf buurten en dorpen zijn daadwerkelijk een of meerdere soorten voorzieningen verdwenen. Dat betekent dat je voor die voorziening in 2024 verder dan 1 kilometer moest reizen. In de overige buurten is de afstand verder gegroeid tot voorzieningen die al langer niet heel dichtbij waren.

De teruggang in deze voor de leefbaarheid belangrijke voorzieningen beperkt zich niet tot de uiterste randen van het land. Dorpen in de Betuwe hebben hier net zo goed last van. Maar ook in steden komt het voor dat bijvoorbeeld verlieslijdende buurtsupers in kleinere winkelstraten sluiten en de wijk daarna is aangewezen op een grote supermarkt verderop.

Café dicht, wel een borrel

De gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek laten duidelijk zien waar de klappen vallen. De regionale omroepen vergeleken de meest recente gegevens van 10.000 'buurten', uit 2024, met die van 2019, het vroegst vergelijkbare jaar waarover gegevens beschikbaar zijn. Daardoor zijn verschillen over een periode van vijf jaar zichtbaar.

Een voorbeeld is Varik, een dorp met zo'n duizend inwoners in de gemeente West Betuwe, waar in de onderzochte periode het café uit het dorp verdween. Dat gebeurt in veel meer plaatsen; het is een van de belangrijkste oorzaken van de oplopende afstanden tot voorzieningen. In Varik wordt inmiddels wel iedere vrijdag een borrel gehouden.

In het buurdorp Ophemert (1650 inwoners) sloot de supermarkt zijn deuren, waardoor de lokale bevolking nu bijna 5 kilometer moet rijden voor boodschappen. Op de vroegere plek van de supermarkt zijn inmiddels appartementen gebouwd.

Tegen de trend in is zo'n 15 procent van de buurten er de laatste vijf jaar juist op vooruitgegaan. Concreet betekent dit dat zich in bijna een op de tien buurten een of meerdere soorten voorzieningen hebben gevestigd. In de overige gevallen zijn voorzieningen dichter bij een buurt terechtgekomen.

Het Gelderse Maasbommel is zo'n voorbeeld. Het kreeg er drie primaire voorzieningen bij: een winkel voor dagelijkse levensmiddelen, een cafetaria en een buitenschoolse opvang. Bij dorpen die erop vooruitgaan, valt op dat dit vaak komt doordat een buitenschoolse opvang zich in (de nabijheid van) een buurt heeft gevestigd.

Buitenbeentje Castelré

Het Brabantse Castelré was in 2024 de meest afgelegen buurt van Nederland. Castelré is niet echt een dorp, meer een verspreide groep huizen met 125 bewoners in de gemeente Baarle-Nassau. Een uitzonderlijke plek, want de buurt wordt vrijwel geheel omringd door België en is slechts door een strook land van 200 meter aan Nederland verbonden.

De inwoners moeten volgens de cijfers daardoor gemiddeld een kleine 10 kilometer afleggen om in Nederland van de primaire voorzieningen gebruik te maken. De werkelijkheid is minder dramatisch: de Belgische plaats Hoogstraten (22.000 inwoners) ligt op een steenworp afstand.

Verst van de voorzieningen

Als we kijken naar échte dorpen en buurtschappen van meer dan 250 inwoners ligt Ketelhaven (625 inwoners) in Flevoland het verst van de voorzieningen, gemiddeld 8,1 kilometer. Ketelhaven is een voormalig recreatiepark bij Dronten dat permanent wordt bewoond.

De buurtschap heeft wel een verwarmd buitenzwembad, maar de bewoners zijn voor de basisschool, kinderopvang, huisarts en supermarkt aangewezen op Dronten, ruim 8 kilometer verderop. Dat is al het geval sinds Ketelhaven er ligt.

Verantwoording

Het grondgebied van Nederland is opgedeeld in 14.574 'buurten'. Het CBS houdt van deze buurten bij wat de afstand is tot zo'n dertig voorzieningen. Voor onze analyse beperken we ons tot de negen meestgebruikte voorzieningen die het belangrijkst zijn voor de dagelijkse leefbaarheid in een woonomgeving.

Dat zijn de supermarkt, overige levensmiddelen, de basisschool, het kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang, de bibliotheek, de huisarts, een cafetaria en een café. Buiten beschouwing laten we categorieën als ziekenhuis, hotel, restaurant, treinstation, voortgezet onderwijs, bioscoop, museum en poppodium.

Van 10.517 buurten zijn data van zowel 2019 als 2024 beschikbaar. De resterende buurten vallen af omdat tussentijds hun grenzen of coderingen zijn veranderd. We hanteren een ondergrens van 250 bewoners per buurt én er moet sprake zijn van flink wat huizen bij elkaar. Daarmee vallen buurten af met namen als 'Verspreide huizen Zorgvlied' en 'Buitengebied Nieuwvliet'. Ook vakantieparken, die soms als buurt worden aangeduid, tellen niet mee.

Er geldt op dit moment code rood voor de provincies Drenthe, Friesland en Groningen vanwege gladheid door ijzel, meldt het KNMI. Dat weeralarm wordt alleen gegeven als er sprake is van extreem weer dat een grote impact op de samenleving heeft. De waarschuwing geldt voor de provincie Groningen tot zeker 14.00 uur.

Het treinverkeer van de NS wordt ten noorden van Zwolle om 12.00 uur hervat. Tot die tijd rijden er geen NS-treinen in Drenthe, Friesland en Groningen. Eerst zou het treinverkeer vanaf 11.00 uur worden opgestart, maar omdat code rood is verlengd, wordt ook het treinverkeer een uur later hervat.

Volg alle ontwikkelingen in ons liveblog.

Weerman Marco Verhoef:

"De temperatuur blijft in het noordoosten vandaag onder nul, of komt er maar heel even boven. Het verwijderen van het ijs is dan ook een lastige taak. Ook als code rood straks wordt ingetrokken, zijn de ongemakken niet meteen geweken.

IJzel is de lastigste vorm van gladheid om te bestrijden. Omdat de regen onderkoeld is (een temperatuur onder nul heeft), bevriest die meteen bij het raken van de grond of andere objecten. Er vormt zich meteen een ijslaagje. Als het blijft ijzelen, houdt deze vorm van gladheid zichzelf dus in stand. Strooien heeft daardoor een beperkt effect. Als er al zout ligt, kan de ijslaag daarbovenop ontstaan. Bovendien is er weinig verkeer."

De gladheidscoördinator van Rijkswaterstaat in Friesland zegt dat het zo glad is dat de strooiwagens daar niet de weg op kunnen. Inwoners van Groningen, Friesland en Drenthe ontvingen vanochtend een NL-Alert met het advies om thuis te blijven. Ziekenhuizen in het noorden hebben hun zorg afgeschaald en patiënten verzocht thuis te blijven. Ook veel winkels zijn afgelopen ochtend dicht en PostNL en DHL bezorgen geen post.

Zo ontstaat ijzel:

Het KNMI meldt dat ook in de andere regio's, met code oranje en geel, er nog kans is op ongelukken door de ijzel. Ook daar is het advies om niet de weg op te gaan vanwege verraderlijke gladheid. "Hierdoor is er een grote kans op ongelukken door gladde wegen, fietspaden, voetpaden en bruggen."

Het KNMI gaf in juli 2023 voor het laatst een weeralarm af, toen vanwege storm Poly. Een woordvoerder van het weerinstituut zegt dat er afgelopen nacht is besloten tot het weeralarm, in nauw overleg met onder meer Rijkswaterstaat. "Vooral om te voorkomen dat mensen de weg op gaan."

Naast het weeralarm voor Groningen, Drenthe en Friesland gelden er ook waarschuwingen voor andere provincies:

Door de gladheid in de noordelijke provincies zijn er vannacht meerdere ongelukken gebeurd.

Op de A28 bij Haren raakten gisteravond laat al twee mensen gewond bij een kop-staartbotsing. Ze zijn naar het ziekenhuis gebracht. Bij Eelde schaarde enkele uren later een vrachtwagen met trailer. Het voertuig kwam in de vangrail terecht. De A28 richting Groningen werd daarop tijdelijk afgesloten. Op de afrit Fluitenberg bij Hoogeveen belandde een andere vrachtwagen in de vangrail.

Iets zuidelijker op dezelfde snelweg, bij Staphorst, veroorzaakte de gladheid twee ongelukken op enkele honderden meters van elkaar. In beide gevallen kwamen auto's in de vangrail terecht. De weg was richting Meppel ook enige tijd volledig afgesloten.

Ook in Noord-Holland ging het mis. Op de N505 bij Hoogkarspel vielen meerdere gewonden bij een zwaar ongeval met drie auto's. Een van hen moest uit een auto worden bevrijd door de brandweer.

In Friesland raakte op de A6 bij Scharsterbrug een strooiwagen van de weg. Bij Bant in Flevoland sloeg een auto op dezelfde snelweg over de kop. Het is niet bekend of er gewonden zijn gevallen. Bij Nagele belandde een auto deels in een sloot. In Assen raakten drie vrachtwagens van de weg op een industrieterrein naast het TT Circuit.

Verschillende scholen in de noordelijke provincies hebben aangegeven later op te starten. Een school in Emmen blijft de hele dag dicht.

Hogeschool Hanze liet weten dat toetsen op locatie en praktijklessen niet doorgaan. De hogeschool blijft tot 11.00 uur dicht, de Rijksuniversiteit Groningen opent de deuren om 10.30. De Groningse bibliotheken blijven tot 12.00 uur dicht.