NOS Nieuws - Algemeen

De schade aan het Drents Museum in Assen na de kunstroof van vorig jaar bedraagt ongeveer 250.000 euro. Het gaat om de materiële schade aan het museum. Het geld is besteed aan bijvoorbeeld herstelwerkzaamheden aan de opgeblazen deur, de vitrines en het plafond, maar ook schoonmaakkosten tellen mee.

De roof werd precies een jaar geleden gepleegd. Er werden archeologische topstukken uit Roemenië buitgemaakt, waaronder de gouden helm van Cotofenesti. De stukken waren geleend van het Nationaal Historisch Museum in Boekarest en zijn nog niet teruggevonden.

De verdachten gebruikten een zware vuurwerkbom om de deur van het museum op te blazen en het gebouw binnen te komen. Vervolgens sloegen ze verschillende vitrines stuk om de spullen te kunnen stelen.

Provincie betaalde

De schade is gedeeltelijk betaald door de provincie Drenthe. Die is de eigenaar van de gebouwen van het Drents Museum. "We zijn de provincie zeer erkentelijk", zegt een woordvoerder van het museum tegen RTV Drenthe.

De totale kosten voor het Drents Museum liggen hoger dan alleen de materiële schade, zegt de woordvoerder. "Er zijn nog twee componenten: advieskosten en derving van inkomsten van bezoekers." Het museum bleef na de roof een week lang dicht. De expositieruimte waar de gestolen stukken lagen, was langer onbruikbaar.

Verzekeraar

In de nacht van 24 op 25 januari 2025 werden vier objecten gestolen. Behalve de helm gaat het om drie gouden armbanden.

De spullen hadden een totale waarde van 5,7 miljoen euro. Vorige week werd bekend dat het demissionaire kabinet dat bedrag heeft betaald aan de verzekeraar. Als de stukken nog worden teruggevonden, kan Nederland dat geld terugkrijgen.

Voor de roof staan drie mannen terecht. De zaak wordt dit voorjaar behandeld in de rechtbank in Assen.

Een Amerikaanse klimmer heeft een wolkenkrabber van 101 verdiepingen beklommen in de Taiwanese hoofdstad Taipei. Alex Honnold deed dat zonder dat hij was gezekerd met touwen of dat er een vangnet was.

Duizenden mensen keken toe en moedigden hem aan, terwijl hij een van de hoogste gebouwen ter wereld beklom. De 'free solo'-beklimming werd ook live uitgezonden op Netflix. "Sick", zei de 40-jarige Honnold toen hij na 91 minuten de top had bereikt.

Tegen verslaggevers zei hij: "Wat een prachtig uitzicht over Taipei." Het gebouw is 508 meter hoog en is een toeristische trekpleister. Het domineert de skyline van de stad.

Na 91 minuten bereikte Honnold de top van de wolkenkrabber:

Toen de wolkenkrabber in 2004 werd voltooid was die het hoogste gebouw ter wereld. Die titel werd in 2010 overgenomen door de Burj Khalifa in Dubai, met een hoogte van 828 meter.

Volgens de producent van de uitzending is het uitzonderlijk dat een gebouw een klimmer toestemming geeft voor een dergelijke actie.

Positieve aandacht

Taiwanese politici bedankten Honnold en Netflix op sociale media voor de positieve aandacht die het land hierdoor krijgt. Taiwan komt meestal in het nieuws als het gaat om militaire dreiging vanuit China of vanwege de productie van halfgeleiders.

"Felicitaties aan de dappere, onbevreesde Alex voor het voltooien van deze uitdaging", schreef president Lai Ching-te op zijn sociale media. Hij voegde eraan toe dat de wereld niet alleen de wolkenkrabber te zien kreeg, maar ook de warmte en passie van de Taiwanezen en het mooie landschap.

Honnold is een professionele klimmer, die vooral bekend is vanwege zijn beklimming van steile bergwanden. Hij was niet de eerste die de Taipei 101 beklom. De Franse klimmer Alain Robert, bekend als Spiderman, ging hem in 2004 voor. Hij gebruikte wel een touw.

De Amerikaanse president Trump heeft de Britse militairen in Afghanistan geprezen, na zijn onwaarheden over de inzet van de NAVO-troepen daar. Hij noemt de Britse militairen op sociale media nu "geweldig" en "zeer dapper".

Trump zei deze week in Davos en vrijdag nogmaals bij Fox News dat hij "niet zeker wist" of NAVO-bondgenoten er zouden zijn als de VS hen nodig heeft. "Ze zullen zeggen dat ze wat militairen naar Afghanistan hebben gestuurd", zei Trump. "En dat deden ze ook, maar ze bleven een beetje op de achtergrond en een beetje weg van de frontlinies."

Die uitspraken leidden tot woede en verontwaardiging bij Europese leiders en veteranen, onder wie Nederlandse veteranen. "Trump gaat voorbij aan het feit dat we daar mannen en vrouwen zijn verloren", zei voormalig landmachtmajoor Henry Beukers. "We hebben met de Amerikanen schouder-aan-schouder gewerkt in de eerste linie."

'Ronduit verschrikkelijk'

De Britse premier Starmer noemde Trumps woorden "beledigend en ronduit verschrikkelijk" en suggereerde dat de Amerikaanse president zijn excuses moest aanbieden.

De ISAF-missie in Afghanistan

Na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten werd artikel 5 van het NAVO-verdrag geactiveerd. Het was de enige keer in de geschiedenis van de NAVO dat het werd ingeroepen. Het artikel stelt dat een aanval op één bondgenoot geldt als een aanval op het hele bondgenootschap.

Uit Amerikaans onderzoek bleek dat al-Qaida achter de aanslagen van 9/11 zat. De terreurorganisatie van Osama Bin Laden opereerde vanuit Afghanistan. In oktober 2001 viel de VS het land binnen om de terroristen te verdrijven.

Er werd een internationale vredesmacht opgericht, die vanaf 2003 werd geleid door de NAVO. In totaal deden 51 landen mee aan de ISAF-missie in Afghanistan, waaronder Nederland. Tot 2021 kwamen ruim 3500 NAVO-militairen om het leven, onder meer tijdens vuurgevechten.

De Verenigde Staten leden in Afghanistan veruit de grootste verliezen: ongeveer 2500 Amerikanen sneuvelden. Daarna volgt het Verenigd Koninkrijk met 457 doden. In dat land vielen de uitspraken van Trump dan ook bijzonder slecht.

"Duizenden levens zijn voorgoed veranderd. Moeders en vaders hebben hun zonen en dochters begraven", was te lezen in een verklaring van prins Harry, die zelf als soldaat in Afghanistan diende. "Als Trump zegt dat ze niets deden, waarom kwamen ze dan terug in een kist?", zei de moeder van een omgekomen Britse soldaat tegen de BBC.

Starmer spreekt Trump

Premier Starmer heeft gisteren met Trump over de kwestie gesproken. "De premier heeft benoemd dat dappere en heldhaftige Britse en Amerikaanse soldaten zij aan zij vochten in Afghanistan en dat velen nooit meer naar huis terugkeerden. We mogen het offer dat zij hebben gebracht nooit vergeten", staat in een verklaring van Downing Street.

Na het gesprek plaatste Trump een bericht op zijn socialemediaplatform Truth Social waarin hij, wat betreft de Britse inzet in Afghanistan, lijkt terug te komen van zijn eerdere uitspraken.

"In Afghanistan kwamen 457 Britse militairen om het leven en velen raakten gewond. Zij hoorden bij de grootste krijgers aller tijden", staat in het bericht. "Het Britse leger, met zijn enorme hart en ziel, is het allerbeste (na de VS). We houden van jullie allemaal en dat zullen we altijd blijven doen!"

Online boodschappen doen bij Albert Heijn, mailen met je huisarts, het artikel dat je nu leest; als de Verenigde Staten van president Trump het zouden willen, kan dat worden stilgelegd, want alle data ervoor staan op servers van Amerikaanse bedrijven.

Het Amerikaanse cloud-infuus waar de Nederlandse samenleving aan ligt, is groot, blijkt uit data-onderzoek van de NOS. Het speelt bovendien veel breder dan alleen bij het Nederlandse techbedrijf Solvinity, dat onder meer verantwoordelijk is voor de werking van DigiD en dat wordt overgenomen door een Amerikaanse branchegenoot.

Van de 16.500 onderzochte domeinnamen die door Nederlandse overheden, zorginstellingen, scholen en vitale bedrijven worden gebruikt, is maar liefst 67 procent aan minimaal één Amerikaanse clouddienst gekoppeld.

Het kan dan gaan om de website die op een server van een Amerikaans bedrijf staat, maar ook om de e-mail of bijvoorbeeld Microsoft Teams. Ook de NOS heeft zijn mail bij Microsoft staan en de website bezoeken gaat via Amazon.

'Afhankelijkheid ontspoord'

In oktober maakte het demissionaire kabinet nog bekend dat ook de Belastingdienst zijn mail naar Microsoft gaat verplaatsen. Onder meer de Eerste Kamer, de Tweede Kamer, de Autoriteit Financiële Markten en de Nederlandse Zorgautoriteit deden dat al.

"Ons land ligt aan het infuus van de techbro's van Trump en de helft daarvan bij één merk. Dat dit zo ontspoord is, is onbegrijpelijk", zegt Tweede Kamerlid Barbara Kathmann van GroenLinks-PvdA die als een van de weinige Kamerleden een speerpunt heeft gemaakt van minder digitale afhankelijkheid van de Verenigde Staten.

Het marktaandeel van Microsoft onder de onderzochte domeinnamen is maar liefst 49 procent. Ter vergelijking: het marktaandeel van het mogelijk over te nemen Solvinity is onder die domeinnamen minder dan 1 procent.

Het gaat onder meer om 29 van de circa 70 ziekenhuizen met een zogenoemd patiëntenportaal, waarmee patiënten hun dossier kunnen opvragen. In 28 gevallen is het elektronisch patiëntendossier aan een server van Microsoft gekoppeld, in één geval aan de infrastructuurgigant Cloudflare.

Dat betekent dat als mensen inloggen bij hun patiëntendossier, de informatie door een Amerikaanse server stroomt. Waar het achterliggende dossier staat, verschilt per geval. Chipsoft, de grootste leverancier van patiëntendossiers, laat weten dat in ieder geval drie ziekenhuizen hun dossiers helemaal naar Microsoft-servers hebben verplaatst. "Dat is een eigen afweging van ziekenhuizen", laat Chipsoft weten.

Deze week trapte de Tweede Kamer op de rem, toen ze door experts waren bijgepraat over de overname van Solvinity. Internetkenner en autonomie-activist Bert Hubert, die al jaren aandacht vraagt voor zogenoemde digitale autonomie, is blij met de aandacht, maar: "Het is ook wel belachelijk laat. Dit is al vijf jaar aan de gang."

Het probleem is volgens Hubert dat afgeschreven ICT-systemen vaak worden vervangen door een Amerikaanse clouddienst. "Ook systemen die je prima nog zelf kunt draaien, zijn we in moordend tempo naar de Amerikaanse cloud aan het verhuizen."

VS vraagt om data

Over afhankelijkheid van Amerikaanse technologie leven al langer zorgen. De data worden vaak wel in Europa opgeslagen, maar dat biedt geen garantie tegen de Amerikaanse inlichtingen- en opsporingsdiensten. Amerikaanse wetgeving biedt hen ook dan toegang.

Uit een rapport van Microsoft blijkt dat dat ook gebeurt. In de tweede helft van 2024, de meest recent gerapporteerde periode, blijkt dat de Amerikaanse opsporings- en inlichtingendiensten 57 keer om data vroegen die buiten de VS waren opgeslagen. In vijf gevallen ging het daarbij om bedrijven. Microsoft benadrukt in een reactie dat dat alleen kan in "uitzonderlijke omstandigheden waarin een vermoeden van een ernstig misdrijf wordt vastgesteld".

Strafhof kreeg al sancties

Sinds het aantreden van president Trump zijn daar extra zorgen bijgekomen. Als het tot een conflict tussen Nederland en de VS komt, zouden sancties de techbedrijven kunnen dwingen om de diensten aan Nederlandse klanten te staken. Tot voor kort leek dat een theoretisch scenario, maar het Internationaal Strafhof in Den Haag is getroffen door dergelijke sancties.

"We zitten in de houdgreep. We kunnen ons daar alleen uitworstelen door rap digitaal onafhankelijker te worden", zegt Tweede Kamerlid Kathmann.

De discussie over Groenland, waarbij de VS het op grondgebied van een bondgenoot heeft gemunt, verandert ook wel wat, denkt autonomie-activist Hubert. "Ik heb de indruk dat bedrijven nu wel de pauzeknop indrukken, behalve binnen de overheid. Ik heb niet het idee dat het daar een thema is, ook niet binnen de formatie."

Verantwoording

Voor dit artikel verzamelde de NOS de zogenoemde DNS-gegevens van 16.500 websites van maatschappelijk relevante sectoren, zoals de vitale infrastructuur, de overheid, zorginstellingen en het onderwijs.

Met die DNS-gegevens kan worden bekeken waar de infrastructuur achter een website is ondergebracht. We keken naar de DNS-gegevens die worden gebruikt voor websites en mail, maar ook naar andere zogenoemde DNS-records die relevant zijn.

In technische termen: we keken naar A-, MX-, NS- en CNAME-records. Vervolgens keken we waarnaar de IP-adressen achter de records verwezen. Op basis van de WHOIS-database van de regionale IP-registraties koppelden we die informatie aan concrete leveranciers. Ook keken we naar TXT-records, waaronder ook SPF-records, maar ook domeinverificatiesleutels voor bijvoorbeeld Office 365.

"Het is een wonder." Eva Weyl (90) uit Amsterdam kon het nauwelijks geloven toen ze afgelopen september Wolfgang Polak (91) na 83 jaar bij toeval terugzag in Dortmund. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten ze allebei gevangen in Kamp Westerbork in Drenthe, waarvandaan ruim 100.000 Joden, Roma en Sinti zijn afgevoerd naar de concentratie- en vernietigingskampen. De overgrote meerderheid is daar door de nazi's vermoord.

Nationale Holocaustherdenking

Vandaag worden de slachtoffers van de Holocaust herdacht tijdens de Nationale Holocaustherdenking in het Wertheimpark in Amsterdam. De NOS doet daarvan live verslag van 11.00-12.45 uur, online en op NPO 1. Er zijn toespraken van onder meer burgemeester Halsema en acteur en kunstenaar Jeroen Krabbé.

's Avonds is er een terugblik met extra aandacht voor Kamp Westerbork. Die is te zien van 19.25-20.11 uur op NPO 2.

Weyl geeft al achttien jaar lezingen op scholen over de Tweede Wereldoorlog, voornamelijk in Duitsland. Als ooggetuige van de Holocaust wil ze jongeren waarschuwen wat er kan gebeuren als mensen stelselmatig worden uitgesloten om hun afkomst.

Gesprek opgevangen

Als Weyl na een van die lezingen zit na te praten in een café in Dortmund, wordt ze aangesproken door de vrouw van Wolfgang Polak. Ze heeft een deel van het gesprek over Kamp Westerbork opgevangen en vertelt dat haar man ook in het kamp heeft gezeten. Ze wonen vlakbij en ze belt haar man, die meteen naar het café komt.

"Ik kon niks uitbrengen", vertelt Polak over die ontmoeting. "Wij waren daar in dat kamp. En dan ontmoet je 83 jaar later dat meisje van toen. We leven allebei nog."

Weyl laat hem de klassenfoto zien die in juni 1942 in Westerbork is gemaakt en die ze altijd bij zich heeft. Tussen alle Joodse kinderen herkent hij zichzelf. Polak kan zich nog het moment herinneren dat de foto werd gemaakt. Het is kort voordat hij het kamp in de zomer van 1942 mag verlaten.

Op de klassenfoto zit Polak op de voorste rij links, Weyl zit rechts bij de leraar op schoot:

Kamp Westerbork is op dat moment overvol. Het gezin van Polak wordt teruggestuurd naar Amsterdam omdat zijn moeder niet Joods is. Zijn Joodse vader moet zich wekelijks melden bij de Duitsers.

"We leefden continu in de angst dat we opgepakt zouden worden", zegt Polak. "Maar mijn moeder was een heldin, ze heeft ons door alle moeilijkheden heen gesleept."

Weyl en Polak vertellen samen op scholen wat ze hebben meegemaakt:

De ouders van Weyl zijn net als die van Polak Duitsland ontvlucht in de hoop dat ze in Nederland veilig zijn. Maar ook hier ontkomen ze niet aan de Jodenvervolging. Weyl zit als jong meisje 2,5 jaar gevangen in Kamp Westerbork.

"Het leven in Westerbork was een schijnwereld", vertelt ze over die tijd. "We speelden daar, we gingen naar school. De nazi's wilden dat het leven er zo normaal mogelijk leek."

Maar altijd is er de dreiging van de transporten naar de kampen in het oosten. Elke week verdwijnen er kinderen en volwassenen. Niemand weet wie de volgende zal zijn. Uiteindelijk wordt het kamp op 12 april 1945 bevrijd, een dag die Weyl nog altijd viert.

Waakzaam

"Het is geweldig dat ik Wolfgang heb ontmoet. Wij tweeën zijn er nog, van al die kinderen op de klassenfoto. We zullen de rest van ons leven contact houden", zegt Weyl. Ze hoopt dat zij samen iets kunnen betekenen voor jongeren.

Sinds hun ontmoeting heeft Polak enkele keren naast Weyl zijn verhaal verteld op scholen. "Eerst kon ik er niet over praten, maar nu wel", zegt hij. "Jonge mensen moeten zien wat er kan gebeuren als je niet waakzaam bent. Er is elke dag opnieuw antisemitisme."

Weyl wil blijven lesgeven zolang ze het kan. "Ik weet dat ik de jongeren wat mee kan geven", zegt ze. "Vrijheid is zo'n kostbaar bezit. Het kan je zomaar worden afgenomen."

Over de oorlog mogen de scholieren haar alles vragen, maar over het heden praat ze niet. "Ik kijk geen tv. Ik kan er niet tegen. De gevaren maken me somber. Ik spreek alleen over het verleden, en ik wil ze waarschuwen."

Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog?

Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.

Eerder maakte de NOS onderstaande special over Joodse kinderen in Nederland die slachtoffer zijn geworden van de Holocaust:

Goedemorgen! In Amsterdam wordt vandaag de jodenvervolging in tijdens de Tweede Wereldoorlog herdacht. En partijleiders van het komende minderheidskabinet van D66, VVD en CDA praten verder om tot een coalitieakkoord te komen.

Eerst het weer: in het noorden bewolkt, met kans op gladheid. In de rest van het land eerst nog zonnig, maar in de loop van de dag neemt de bewolking toe. Het blijf wel droog en het wordt -1 tot maximaal 6 graden.

Ga je op pad? Hier vind je het overzicht van de files en hier lees je waar werkzaamheden en storingen zijn op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten? Wat heb je gemist?

In de Amerikaanse stad Minneapolis zijn de spanningen verder opgelopen nadat opnieuw iemand was doodgeschoten door agenten. Het waren dit keer agenten van de grenspolitie. Vanwege de onrust zijn sportwedstrijden en evenementen afgelast of uitgesteld en musea en theaters zijn dicht.

Degene die gisteren werd doodgeschoten is een man van 37, Alex Pretti. Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken schoten de agenten uit zelfverdediging omdat de man hen met een vuurwapen benaderde en zich hevig verzette.

Na de schietpartij raakten demonstranten slaags met de agenten die wapenstokken en flitsgranaten gebruikten. In Minneapolis waren al grootschalige protesten vanwege de dood van een 37-jarige vrouw die twee weken geleden door een agent van de immigratiedienst werd doodgeschoten.

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:

In 1894 was Jaap Eden de eerste die de negenminutengrens wist te doorbreken. Nu, in 2026, gaat de Noor Sander Eitrem als eerste man door de magische zesminutengrens en zorgde daarmee voor een sensatie:

Fijne dag!

In de Amerikaanse stad Minneapolis zijn de spanningen verder opgelopen nadat bij protesten een man was doodgeschoten door agenten. Nieuwszender CNN meldt dat sportwedstrijden, concerten en theatervoorstellingen voorlopig niet doorgaan vanwege de onrust.

Zo heeft de basketbalbond NBA de wedstrijd tussen de Minnesota Timberwolves en Golden State Warriors in Minneapolis uitgesteld omwille van "de veiligheid en beveiliging van de gemeenschap." Ook het stadsmuseum blijft dit weekend gesloten en een feestelijke optocht gaat niet door.

Het slachtoffer van gisteren is de 37-jarige Alex Pretti. Hij werd doodgeschoten terwijl hij door agenten van de grenspolitie (US Border Patrol) tegen de grond werd gewerkt.

Bij de plek waar Pretti is doodgeschoten houden mensen een wake en een protestbijeenkomst:

Begin januari werd in Minneapolis ook al de 37-jarige Renée Good doodgeschoten, toen door een agent van immigratiedienst ICE. De dienst en ook president Trump zeiden daarna dat de vrouw met haar auto was ingereden op een agent. Uit beelden bleek dat niet waar te zijn.

Het harde politie-optreden leidt al wekenlang tot grootschalige protesten tegen ICE, ook in andere Amerikaanse steden.

'Diepbedroefd en boos'

Alex Pretti was een IC-verpleegkundige die protesteerde tegen het immigratiebeleid van president Trump. Zijn ouders schrijven in een verklaring dat ze diepbedroefd zijn, maar ook heel boos. Ze beschrijven hun zoon als "een goedaardige man die door zijn werk als verpleegkundige een verschil wilde maken in de wereld".

Volgens een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid schoten de agenten uit zelfverdediging, omdat Pretti hen met een vuurwapen benaderde en zich hevig verzette. President Trump deelde op sociale media foto's van een pistool dat het wapen van Pretti zou zijn en dat volgens Trump geladen was.

De Democratische gouverneur van Minnesota, Walz, noemt dat verhaal "onzin" en "leugens", nadat hij een video van het incident had gezien.

Ooggetuige

Een getuige zegt tegen CNN dat Pretti werd neergeschoten nadat hij een vrouw wilde helpen die pepperspray in de ogen had gekregen. De getuige zegt dat hij zich niet verzette en niet naar een wapen greep. "Vier of vijf agenten hadden hem op de grond en begonnen gewoon te schieten. Ze hebben hem zo vaak geraakt."

Het moment waarop federale agenten de man tegen de grond werken en doodschieten:

Na het incident raakten demonstranten slaags met federale agenten die wapenstokken en flitsgranaten gebruikten. Gouverneur Walz zette de Nationale Garde in om de lokale politie te assisteren.

Strijd tussen politici

Walz heeft Trump opgeroepen om onmiddellijk te stoppen met de inzet van ICE-agenten. De burgemeester van Minneapolis, ook een Democraat, zei op een persconferentie: "Hoeveel inwoners, hoeveel Amerikanen moeten nog ernstig gewond raken voor dit stopt?"

Trump beschuldigde op zijn beurt de lokale bestuurders ervan de demonstraties aan te wakkeren. "De burgemeester en de gouverneur zetten aan tot een opstand", schreef hij op sociale media.

De dood van Pretti leidt tot protesten in het hele land, onder meer in New York, Maine, Los Angeles en de hoofdstad Washington.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) laat in een verklaring weinig heel van de redenen die de Amerikaanse regering gaf om uit de organisatie te stappen.

Het vertrek van de Verenigde Staten was vorig jaar al op de eerste dag van het presidentschap van Trump aangekondigd en is sinds donderdag officieel. Volgens Trump betaalde de VS te veel aan de WHO en was de organisatie niet goed omgegaan met de uitbraak van de coronapandemie. De WHO weerspreekt dat.

De WHO-verklaring opent nog met een compliment over de bijdrage die de VS in het verleden heeft geleverd aan de wereldwijde zorg, zoals de uitroeiing van pokken en de strijd tegen polio, hiv, tuberculose en vele andere ziekten.

Vervolgens stelt de WHO dat de Amerikaanse regering van Trump onwaarheden heeft verkondigd over de organisatie. Zo vindt de huidige Amerikaanse regering dat de WHO "heeft gefaald tijdens de covid-19-pandemie" en "de tijdige en accurate uitwisseling van cruciale informatie heeft belemmerd".

Snel en transparant

De WHO spreekt dat met feiten tegen: "Gedurende de hele pandemie handelde de WHO snel, deelde alle beschikbare informatie snel en transparant met de wereld en adviseerde lidstaten op basis van het best beschikbare bewijs."

Toen op 11 januari 2020 het eerste sterfgeval in China werd gemeld "had de WHO de wereld al via verklaringen en sociale media gealarmeerd, wereldwijde experts bijeengeroepen en uitgebreide richtlijnen gepubliceerd". Ruim twee weken later riep de WHO corona al uit tot een noodsituatie voor de volksgezondheid, de hoogste alarmfase. De hoogste baas noemde in die beginperiode covid-19 de "publieke vijand nummer één".

De WHO spreekt ook tegen dat de organisatie partijdig is, zoals Trump beweerde. "De WHO is altijd onpartijdig geweest en blijft dat ook. Zij bestaat om alle landen te dienen."

Californië in plaats van VS

In de verklaring betreurt de WHO nogmaals het vertrek van de VS en spreekt de hoop uit dat het land in de toekomst weer toetreedt. De VS trok zich tijdens Trumps eerste ambtstermijn ook al terug. Zijn opvolger Biden maakte het land weer lid van de WHO.

Gisteren maakte de Amerikaanse staat Californië bekend zich aan te sluiten bij de WHO. Het is de eerste Amerikaanse staat die dat doet. Gouverneur Newsom, een democraat, noemde het vertrek van de VS uit de Wereldgezondheidsorganisatie een roekeloze beslissing.

Het vertrek van de Amerikanen heeft grote gevolgen: met bijna twintig procent van het budget was het land veruit de grootste geldschieter. In november maakte de WHO bekend dat dit jaar zo'n 2400 banen wordt geschrapt. Dat komt neer op een kwart van het personeel.

Wat doet de WHO?

De Wereldgezondheidsorganisatie werd in 1948 opgericht en is onderdeel van de Verenigde Naties. De WHO heeft een belangrijke rol bij gezondheidscrises, maar zet zich ook breder in.

De organisatie is wereldwijd een belangrijke speler op het gebied van gezondheid door onderzoek, voorlichting, financiering en infectiebestrijding. Ook monitort de WHO epidemieën en pandemieën, zoals corona.

In een onderzoek naar de diefstal van digitale eigendomscertificaten zijn vier mensen aangehouden. De politie verdenkt ze ervan 169 zogenoemde NFT's te hebben gestolen die samen zo'n 1,4 miljoen euro waard zijn. Ook worden ze verdacht van witwassen.

De verdachten zijn twee mannen en een vrouw uit het Zeeuwse Axel en een vrouw uit Terneuzen. De Zeeuwse politie begon met het onderzoek na een tip.

Deze week deed de politie een inval in een woning in Axel. Daarbij zijn gegevensdragers, geld en drie voertuigen in beslag genomen. Ook is er beslag gelegd op de woning. De vier verdachten zijn na verhoor weer vrijgelaten.

Digitale sleutel

NFT's zijn unieke eigendomscertificaten die horen bij een digitaal kunstwerk, muziek of video. Daarmee kan iemand aantonen dat die de eigenaar is van een digitaal werk. De digitale certificaten kunnen worden gestolen via een hack of phishing.

Een paar jaar geleden was er een hype rond de handel in NFT's. In 2021 werden in korte tijd miljoenen digitale kunstwerken verhandeld, soms voor veel geld. Zo kocht een zakenman in Maleisië het eerste bericht ooit op Twitter, nu X, voor bijna 2,5 miljoen euro. Het bericht was op 21 maart 2006 op het platform geplaatst door oprichter Jack Dorsey. Het was een van de eerste in het oog springende NFT-aankopen.

Computerkunstenaar en videodiscjockey (vj) Micha Klein is gisteren na een kort ziekbed in het ziekenhuis overleden, bevestigt zijn broer Onno aan de NOS. Hij was zijn tijd ver vooruit met zijn creaties. Klein was 61 jaar.

Lang voordat kunstmatige intelligentie beeld kon genereren, liet Klein met zijn computerkunst al zien hoe hij een nieuwe werkelijkheid kon creëren. Klein genoot daarnaast internationale bekendheid door als vj kunst in de housescene te introduceren.

"Micha is te vroeg en te snel gegaan", zegt zijn geëmotioneerde broer. "Hij laat een vrouw en twee prachtige dochters achter."

Drie maanden geleden werd Klein, die de laatste jaren in Bali en Thailand woonde, ziek. "Hij is met heel veel moeite teruggekomen naar Nederland. Die reis werd hem al bijna fataal. Ook daarna bleef het maar slechter gaan. Woensdag zijn zijn vrouw en kinderen naar Nederland gekomen en gisteren is hij overleden", zegt Onno Klein.

'Wraak van de schilder'

Klein ging in 1983 in Amsterdam aan de Gerrit Rietveld Academie studeren. In 1987 liep hij in een kelder van het gebouw tegen een Commodore Amiga-computer aan, waarmee hij begon te experimenteren met computergraphics en al snel uitvond hoe de computer nieuwe mogelijkheden bood om kunst te maken.

Twee jaar later studeerde hij af in de computergraphics. De kunstenaar zei later dat zijn creaties met de computer de "wraak van de schilder op de fotografie" waren. Daarmee bedoelde hij dat de schilderkunst lange tijd overvleugeld was door de fotografie, maar kunstenaars dankzij de computer de werkelijkheid weer vrij konden vormen en manipuleren, zoals kunstschilders hadden gedaan vóór de opkomst van de fotografie.

Populaire Pillman

In de jaren negentig bracht hij de housescene tot leven door als vj muziek te combineren met live geanimeerde beelden. Zo ontwierp Klein het 3D-personage 'Pillman', dat vertoond werd tijdens muziekoptredens. Het figuurtje werd zo populair dat bezoekers van feesten zijn danspasjes gingen nadoen.

"Mijn Pillman is een symbool, een icoontje van de housecultuur. Ik geef de housecultuur een smoel", zei Klein in 1998 in NRC. In 2000 werd Pillman wereldberoemd toen rapper Eminem de animatiefiguur gebruikte in achtergrondprojecties tijdens zijn eerste internationale tour.

Klein maakte verder avant-gardistische, felgekleurde digitale kunstwerken, die te zien zijn in musea over de hele wereld. Een van zijn beroemdste kunstseries is Artificial Beauty uit 1998. Daarin kruiste hij met de computer foto's van tien Amsterdamse modellen om een soort superschoonheid te creëren. Met de serie liet Klein toen al zien, dus ver voor de AI-modellen van nu, hoe met digitale technieken beeld gemanipuleerd kon worden.

"Als je nu naar zijn werk kijkt, zie je dat hij zijn tijd zwaar vooruit was", zegt Onno Klein, die zelf ook studeerde aan de kunstacademie. "Inmiddels is dit soort werk zwaar achterhaald, maar hij en ik behoren tot de eersten die dit konden. Nu is het mainstream, maar Artificial Beauty was toen heel vooruitstrevend."

In Amsterdam en Arnhem hebben betogers aandacht gevraagd voor de nijpende situatie van de Koerden in Syrië. Ze eisten actie van de internationale gemeenschap. Op een opstootje in Amsterdam na verliepen de protestacties vreedzaam.

Op het Velperplein in het centrum van Arnhem zwaaiden honderden mensen met Koerdische vlaggen, net als eerder deze week. Met spandoeken werd gedemonstreerd tegen de executie en vernedering van Koerden in Syrië. Ook werden leuzen als 'Free Kurdistan' gescandeerd.

In Amsterdam werd een mars gelopen van het Leidseplein naar de Dam. Volgens een verslaggever van Het Parool waren er enkele duizenden deelnemers. De actievoerders toonden spandoeken met teksten als 'De EU geeft jouw geld aan jihadisten'. Die woorden verwijzen naar de Syrische president Sharaa, die aan het hoofd stond van een afsplitsing van al-Qaida.

Opruier aangevallen

Op het Rokin raakten enkele mensen slaags. Volgens de politie sprak een passerende man "opruiende woorden". Daarop vielen demonstranten hem aan. Agenten kwamen tussenbeide en daarbij raakte een agent gewond. Hij hoefde niet naar het ziekenhuis voor behandeling. De man die opruiende teksten had geroepen werd wel met verwondingen met een ambulance afgevoerd.

Het grote offensief van het Syrische leger tegen de Koerdische strijdkrachten heeft de afgelopen tijd zowel in het Midden-Oosten als in Europa tot pro-Koerdische demonstraties geleid. Op verschillende plekken kwam het tot confrontaties tussen aanhangers en tegenstanders van de machthebbers in Syrië. Donderdag raakten zes mensen gewond bij een steekpartij op een pro-Koerdische manifestatie in Antwerpen.

"Je ziet dat er over en weer, al dan niet via sociale media, geweld wordt uitgelokt", zegt burgemeester Marcouch van Arnhem. Hij beaamt dat er ook in Arnhem, net als in de rest van Europa, gewelddadige confrontaties zijn geweest. Dinsdagavond werd een man met pepperspray opgepakt bij een protest op het Velperplein.

Heftige beelden op sociale media

De heftige, veelal ongeverifiëerde beelden die rondgaan op sociale media van mensenrechtenschendingen in Syrië maken veel emoties los. Er worden wraakacties, moordpartijen, plunderingen en verkrachtingen gemeld. Er gaan bijvoorbeeld beelden rond van Koerdische vrouwen bij wie de haren worden afgeschoren en geknipt. Ook burgers van andere bevolkingsgroepen melden mensenrechtenschendingen.

Het noordoosten van Syrië stond jarenlang onder controle van strijdgroep SDF, die grotendeels bestaat uit Koerden. Het regeringsleger wordt bij zijn opmars geholpen door lokale Arabische milities. Onder de Arabische bevolking heerst grote onvrede over de SDF, onder meer over het ronselen van kindsoldaten.

Er komen steeds meer chocoladewinkels in het land. Tot vijf jaar geleden waren er steeds zo'n duizend gespecialiseerde chocoladewinkels. Inmiddels staat de teller op ruim 1400.

Zuid-Holland is koploper met het aantal chocolatiers, gevolgd door Noord-Holland, Brabant en Gelderland. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd bij de Kamer van Koophandel.

De toename is opvallend, omdat de afgelopen vijf jaar de prijs van cacao bijzonder hard is gestegen. Volgens ING-winkelstraateconoom Dirk Mulder raakt die hoge cacaoprijs vooral de chocolaverkoop in de supermarkt. De speciaalzaak heeft er in mindere mate last van, ziet hij: "Ambachtelijke chocola met bijzondere smaken wordt steeds meer als verwennerij gezien en ook vaker als cadeau gekocht."

TikTok-trendgevoelig

Dat beaamt Derk Cloosterman, mede-eigenaar van Madaq Chocolatier. De winkel startte in het najaar van 2022 in Nijmegen. Onlangs werd al de vijftiende vestiging geopend, in Breda. Filmpjes van handgemaakte lekkernijen op social media helpen enorm.

"Chocolade is heel TikTok-trendgevoelig", zegt Cloosterman. "We laten zien hoe het gemaakt wordt en de bijzondere smaken trekken mensen naar de winkel. Mensen zien chocolade ook een beetje als gezondere snoep."

ING-econoom Mulder herkent de combinatie van sociale media en bijzondere chocolade. "Laatst was die Dubai-chocolade een enorme hype. Nu gaat het weer over chocolade met mineralen en vitaminen erin of met minder suiker. Dat sluit dan weer aan bij de gezondheidstrend."

Gemaakt in de winkel

Toch hoeft niet elke chocoladewinkel het van de sociale media te hebben. "Ik heb in het begin niet eens zo veel reclame gemaakt", vertelt Amber de Bree, die in 2024 een vestiging van Olala Chocola opende in Zaltbommel. "Wij maken onze producten in de winkel. Dat klanten in de winkel zien hoe het gemaakt wordt, dat doet veel. Je merkt dat er echt veel vraag is naar kwalitatief goede chocolade."

De hype van speciale chocola is volgens Mulder in gang gezet met de lancering van het merk Tony's Chocolonely, twintig jaar geleden. "Voor die tijd had je in de supermarkt eigenlijk alleen chocola met hazelnoot, melk of puur. Tony's Chocolonely zette daar een hele variatie aan smaken tegenover. Dat zette een overgang van supermarktchocola naar ambachtelijke chocola in gang."

Wel blijft chocolade een seizoensproduct, erkent Cloosterman van Madaq. "In de zomer verkopen wij daarom vooral ijs, op basis van de smaken van onze bonbons. En macarons."

Interne opleiding

Toch is het volgens Mulder niet eenvoudig om een gespecialiseerde chocoladewinkel te beginnen. "Het is niet zo makkelijk als het openen van een koffiezaak of stroopwafelwinkel. Wie als chocolatier begint, doet vaak een opleiding patisserie of leert handmatig chocolade te maken."

De Bree doorliep een interne opleiding bij Olala Chocola. "Ik had bij een andere vestiging een workshop gevolgd. Toen begon dit vak bij mij te kriebelen."

Bij Madaq wordt de chocola door de uitbreiding van het aantal vestigingen niet meer in de winkels gemaakt. "Op ons hoofdkantoor in Velp werken tegenwoordig tien chocolatiers elke dag aan onze producten. We verkopen geen 150 bonbons, maar negen. De negen lekkerste, met pure ingrediënten. Als we amandel in een bonbon verwerken, dan voegen we er niets anders aan toe."

Kwaliteit van belang

Mulder stipt aan dat ook het soort cacao belangrijk is voor het succes van een chocoladewinkel: "Je moet echt premiumkwaliteit hebben om onderscheidend te kunnen zijn." Madaq haalt zijn cacao rechtstreeks bij een duurzame producent uit Colombia. "Dat is een wat duurdere variant, maar wel lekkerder", zegt Cloosterman.

De hoge cacaoprijs is wel een uitdaging, erkent hij. "Toen we begonnen, kochten we de cacao voor 9 euro per kilo. Nu is dat 20 euro. We hebben toen wel moeten inleveren op onze marge. Gelukkig daalt de cacaoprijs nu wat, omdat het afgelopen jaar een goed oogstjaar is geweest."

Op het kerstgala van de jongerentak van Forum voor Democratie waren vorige maand gasten met racistische, identitaire en extreemrechtse opvattingen. Dat blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. De krant noemt onder anderen de Nederlander John A., de Duitser Severin Köhler en de Sloveen Zan Zalec.

John A. werd vorig jaar tot een halfjaar cel veroordeeld voor de projectie van racistische teksten op de Erasmusbrug tijdens de jaarwisseling van 2022 naar 2023. Hij is een van de gezichten van White Lives Matter, een extremistische groep die gelooft dat het witte ras wordt bedreigd en beschermd moet worden.

De NOS keek in 2023 mee in het Telegram-kanaal van de groep. In een manifest stond dat de groep een land nastreeft waar minimaal 99 procent van de inwoners "blank" is. De mensen voor wie dat niet geldt, mogen tijdelijk verblijven als dat "ten gunste van de Blanken" is.

AIVD waarschuwt voor vechtclubs

John A. is ook lid van Active Club Dietsland. Dat is een van de rechts-extremistische vechtclubs waar de AIVD sinds enkele jaren voor waarschuwt. Die groepen bereiden zich volgens de inlichtingendienst voor op de in hun ogen "onvermijdelijke rassenstrijd".

Voorzitter Iem Al Biyati van de jongerentak van FVD zegt in de Volkskrant hier niets van te weten. "Wat is een active club? Wat wordt daarmee bedoeld? (...) Zegt mij niets." Ze zegt toch dat het goed zou kunnen dat leden van die clubs op het gala waren. "Er waren 300 man."

Over de aanwezigheid van John A. zegt Biyati: "Zover ik weet, is die John niet veroordeeld wegens geweld, maar voor het uiten van een mening. Wij willen geen gedachtepolitie spelen en mensen uitsluiten vanwege het uiten van bepaalde meningen."

Identitaire Beweging aanwezig op gala

Op het kerstgala van de jongerentak van FvD waren ook prominente gezichten van de Identaire Beweging, zoals de Duitser Severin Köhler. Hij was lid van de AfD, de partij die door de inlichtingendienst is bestempeld als rechts-extremistisch, maar de AfD zelf zou hem te extreem hebben gevonden. Vorig jaar zou hij daarom uit zijn functie als gemeenteraadslid en voorzitter van de jongerentak zijn gezet.

Vorig jaar werd Köhler gezien bij een bijeenkomst van de bekende Duitse rechts-extremist Götz Kubitschek. Ook onderhield hij banden met Martin Sellner. Köhler was eregast op het kerstgala van JFVD, aldus de Volkskrant. Op het feest waren ook partijleider Lidewij de Vos en Kamerleden Freek Jansen en Tom Russcher aanwezig.

Een andere eregast was de Sloveen Zan Zalec, die al jaren zou optrekken met neonazi's. Hij postte in 2020 op Instagram een foto van zichzelf met leden van een neonazigroep. De laatste eregast was de Ier John McLoughlin, politicus van de uiterst rechtse National Party.

Remigratie en omvolking

Alledrie de eregasten van het JFVD-gala hebben banden met de Oostenrijker Sellner, die zelf niet op het feest was. Hij kwam in 2024 in het nieuws nadat undercoverjournalisten hadden onthuld dat hij aanwezig was bij een omstreden bijeenkomst van de AfD, waar werd gesproken over massadeportaties. Hij prees bij die bijeenkomst zijn boek over remigratie aan. Daarmee wordt bedoeld het deporteren van mensen op basis van ras, geloof, geaardheid of standpunten.

Sellner praat geregeld over omvolking, een complottheorie die beweert dat niet-witte migranten doelbewust naar Europa worden gehaald om de witte bevolking te vervangen. De Oostenrijker is daarom een Duits inreisverbod opgelegd.

In 2019 werd zijn huis doorzocht omdat hij een donatie had gekregen van de man die in Nieuw-Zeeland 51 moskeegangers had doodgeschoten. Sellner is leider van de Identitaire Beweging in Oostenrijk. De Nederlandse tak heet Identitair Verzet en is door de AIVD aangemerkt als extreemrechts.

In een reactie aan de NOS zegt De Vos dat haar partij bezig is "met onze plannen voor Nederland". "Wij vinden een reactie op journalistiek van het niveau van het stuk van de Volkskrant zonde van onze tijd."

Tegen de Volkskrant gaat Al Biyati van de jongerentak wel in op de gekozen eregasten. "We nodigen mensen uit van bevriende politieke partijen. Het is niet aan ons om te oordelen over galagasten."

Voormalig lijsttrekker Eddy van Hijum heeft op het partijcongres in Amersfoort afscheid genomen van Nieuw Sociaal Contract (NSC). Hij wil op zoek naar een nieuwe baan en vindt het "niet te doen om met één been, het is niet eens één been, in Den Haag te blijven".

NSC maakt de "bewuste keuze" om nu geen politiek leider te benoemen, meldt partijvoorzitter Reinout van Malenstein aan het ANP. "Een interim-leider zou juist het verkeerde signaal zijn en zou alle dilemma's onnodig blijven oproepen."

De partij is nog wel van plan om een nieuwe politiek leider te benoemen, maar wil zich eerst op de koers bezinnen. Bij de verkiezingen in november werd NSC weggevaagd uit de Tweede Kamer. De partij kreeg zelfs niet genoeg stemmen voor een zetel voor lijsttrekker Van Hijum.

In 2023 haalde de toen net door Pieter Omtzigt opgerichte partij 20 zetels. NSC nam deel aan het kabinet-Schoof, maar stapte daar in augustus uit. Dat was een paar maanden na het vertrek van de PVV, waardoor er nog maar twee coalitiepartners over zijn: VVD en BBB.

Vertrouweling van Omtzigt

Van Hijum was een vertrouweling van Omtzigt. Ze hadden allebei een lange geschiedenis in het CDA. In het kabinet-Schoof was hij minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en vicepremier.

De partij heeft de moed nog niet opgegeven en hoopt bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen twee tot drie zetels te halen. Voorlopig zal Europarlementariër Dirk Gotink het gezicht zijn. Hij is nog de enige overgebleven volksvertegenwoordiger van NSC.

De partij doet in vijf gemeenten mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in maart: Amersfoort, Apeldoorn, Den Haag, Eindhoven en Zoetermeer. "We zijn een jonge partij, die pas twee jaar bestaat en nog volop in opbouw is", stellen ze.

Opnieuw is in de Amerikaanse stad Minneapolis iemand doodgeschoten door federale agenten. Volgens de politie is het een 37-jarige Amerikaanse staatsburger. De ouders hebben de dood van hun zoon Alex Pretti bevestigd.

Een agent van de grenspolitie Border Patrol heeft de man doodgeschoten, melden federale functionarissen. Eerder werd gemeld dat agenten van immigratiedienst ICE hem hadden doodgeschoten.

Volgens de gemeente was de schietpartij in het zuiden van de stad. Lokale media melden dat Pretti meermalen in zijn borst is geschoten.

Beelden die online zijn verspreid, laten zien hoe federale agenten iemand tegen de grond werken. Daarna zijn meerdere schoten te horen.

Het moment waarop federale agenten de man tegen de grond werken en doodschieten:

Na de schietpartij keerde een boze menigte zich tegen de agenten, die werden uitgemaakt voor lafaards. Ook werd geroepen dat de agenten naar huis moesten. Demonstranten wierpen barricades op: met vuilnisbakken en containers sloten ze wegen af. Federale agenten gebruikten onder meer traangas om de menigte uiteen te drijven, meldt CNN.

Politiechef O'Hara heeft opgeroepen tot kalmte. "We begrijpen dat er veel woede en vragen zijn over wat er is gebeurd. Maar we vragen mensen om vreedzaam te blijven."

'Klaar mee'

Gouverneur Walz van de staat Minnesota heeft contact opgenomen met het Witte Huis. Volgens Walz is Minnesota "er helemaal klaar mee".

"De president moet een einde maken aan deze operatie. Trek de duizenden gewelddadige, ongetrainde agenten onmiddellijk terug uit Minnesota", schrijft Walz op X.

Burgemeester Frey van Minneapolis vraagt zich af hoeveel mensen er nog moeten "sterven of worden neergeschoten voordat dit stopt". Hij riep Trump op om ICE uit de stad "weg te jagen".

Wapen

Een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid zegt tegen persbureau AP dat het slachtoffer een vuurwapen bij zich had. Hij zou zich tegen de federale agenten hebben gekeerd toen ze een illegale immigrant wilden arresteren.

Of dat klopt is de vraag. Het federale ministerie probeert geregeld kritiek te bezweren met verhalen waarbij de schuld bij het slachtoffer wordt gelegd. Dat gebeurde bijvoorbeeld na het doodschieten van de demonstrant Renée Good, op 7 januari in Minneapolis.

Volgens politiechef O'Hara had de man die vandaag is doodgeschoten een wapenvergunning. Hij was een inwoner van Minneapolis en was niet bekend bij de politie, aldus O'Hara.

Trump heeft op zijn socialemediaplatform Truth Social gereageerd op de schietpartij. Volgens hem zetten Walz en Frey aan tot een opstand.

Demonstraties

Het incident valt samen met demonstraties die Minneapolis worden gehouden tegen het optreden van ICE na de dood van Renée Good.

De duizenden demonstranten willen dat de immigratiedienst vertrekt. President Trump heeft duizenden federale agenten naar de staat gestuurd om illegale migranten op te sporen en te arresteren.

Meer dan 180 miljoen Amerikanen maken zich op voor het extreme winterweer dat dit weekend een groot deel van de Verenigde Staten treft. Meer dan 10.000 vluchten zijn geannuleerd.

In achttien staten in het midden en het noordoosten van het land is de noodtoestand uitgeroepen. Volgens meteorologen is de schade die de zware winterse omstandigheden kunnen veroorzaken te vergelijken met die van een orkaan.

De weersdienst National Weather Service waarschuwt voor veel sneeuw en ijzel en extreme temperatuurdalingen. In sommige delen van het land kan door de koude wind de gevoelstemperatuur wel dalen tot -40 graden.

Gisteren was het in sommige delen van de VS ook al extreem koud. In Minneapolis daalde het kwik bijvoorbeeld tot -29 graden.

In het noordoosten van de VS wordt zo'n 30 centimeter sneeuw verwacht.

De autoriteiten waarschuwen ook voor stroomuitval. Bevroren stroomkabels worden zwaarder door ijsvorming, waardoor ze makkelijker kunnen breken, vooral wanneer het waait.

Vanochtend werden meer dan 95.000 stroomstoringen gemeld. De meeste meldingen kwamen uit de staten Texas (36.000) en Virginia (10.000).

President Trump zegt dat de federale overheid voorbereid is. Dertig zoek- en reddingsteams van de federale rampendienst FEMA staan paraat. Ook heeft de rampenbestrijding 7 miljoen maaltijden, 600.000 dekens en 300 generatoren beschikbaar gesteld.

In de podcast Het Beste uit het Oog zitten de beste gesprekken die afgelopen week voorbijkwamen in NOS Met het Oog op Morgen.

We beginnen met een kijk op de protesten in Iran tegen het regime. De Iraanse staatstelevisie maakte afgelopen week voor het eerst een dodental bekend. Bij het neerslaan van de protesten zijn al meer dan drieduizend mensen gedood. Journalist Thomas Erdbrink maakte de protesten van dichtbij mee. Bij Lucella Carasso vertelde hij over zijn ervaringen.

Een componist die bekendstaat om de stilte, dat is bijzonder. Arvo Pärt is al 90 jaar en wordt omschreven als eenvoudig en puur. Twan Geurts schreef zijn biografie en vertelde aan Pieter van der Wielen wanneer hij voor het eerst over de componist hoorde.

Pinguïns op Antarctica beginnen steeds eerder in het jaar met broeden. Daarover publiceerden biologen in een wetenschappelijk vakblad. NRC-verslaggever en pinguïnkenner Marcel Haenen legde aan Wilfried de Jong uit hoe het onderzoek in zijn werk ging.

Een feestje voor de Amerikaanse countryzangeres Dolly Parton. Maandag werd ze 80 jaar. In al die jaren heeft ze veel meegemaakt, maar hoe zou ze kijken naar de huidige turbulente tijd? Volgens zangeres en actrice Ricky Koole zal ze er zeker wat van vinden, maar ze zal zich er niet zo snel over uitspreken.

Het is niet het enige muzieknieuws deze week. In Davos klonk, tussen alle politieke uitspattingen, ineens pianomuziek. Pianist Cor Bakker moest even nadenken over wat hij hoorde, maar herkende het nummer wel, zei hij tegen Lucella Carasso.

Deze aflevering van Het Beste uit het Oog kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

Veteranen en nabestaanden van gesneuvelde militairen zijn "woedend" en "verdrietig" omdat president Trump de inzet van NAVO-troepen in Afghanistan bagatelliseert. "Hij gaat voorbij aan het feit dat we daar mannen en vrouwen zijn verloren", zegt voormalig landmacht majoor Henry Beukers geëmotioneerd.

Volgens Trump bleven de NAVO-troepen in Afghanistan "een beetje op de achtergrond en een beetje weg" van de frontlinies. Dat is niet waar, zeiden meerdere Europese leiders gisteren al. "We hebben met de Amerikanen schouder-aan-schouder gewerkt in de eerste linie", benadrukt ook Beukers.

De NAVO-missie in Afghanistan begon nadat de VS artikel 5 van het NAVO-verdrag had geactiveerd vanwege de aanslagen van 11 september 2001. Het is de enige keer in de geschiedenis van de NAVO dat dat artikel, volgens welk een aanval op één lidstaat een aanval op alle lidstaten is, werd ingeroepen.

Dat maakt Trumps uitspraken nog pijnlijker en maakt het ook des te merkwaardiger dat hij deze week zei dat de VS veel voor de NAVO betekent, maar dat hij zich afvroeg of de NAVO er wel voor de VS is.

De uitspraken van Trump:

51 landen landen deden mee aan de ISAF-missie in Afghanistan. Nederland stuurde tussen 2002 en 2021 ruim 30.000 militairen. 25 van hen kwamen om het leven, onder meer tijdens vuurgevechten.

Voormalig commandant Landstrijdkrachten Mart de Kruif wijst in een online reactie op de mannen en vrouwen uit verschillende landen die in Afghanistan zijn omgekomen. "Omdat ze in de frontlijn streden om een bondgenoot te helpen."

"Dit staat in schril, en voor de nabestaanden ongelofelijk pijnlijk, contrast met de uitspraken van een president", schrijft De Kruif op LinkedIn over de woorden van Trump. "Deze man is iedere waardigheid verloren."

"Het raakt niet alleen ons"

De Verenigde Staten leden veruit de grootste verliezen: ongeveer 2500 Amerikanen sneuvelden. Daarna volgt het Verenigd Koninkrijk met 457 gesneuvelde soldaten.

"Als er Engelssprekende soldaten sneuvelden, dan werd tijdens het eerbetoon met een doedelzak Amazing Grace gespeeld. Ik kan dat niet meer horen", vertelt oud-majoor Beukers geëmotioneerd. "Als ik met collega's praat over de uitspraken van Trump, dan komt dat verdriet weer naar boven."

De collega's die Beukers heeft gesproken, zijn ook boos en gefrustreerd, zo vertelt hij. "En het raakt niet alleen ons, maar ook onze familieleden. Onze echtgenoten en kinderen. Zij weten wat we daar hebben meegemaakt."

Op internetforum Reddit wordt op de uitspraken van Trump gereageerd met foto's van herdenkingsdiensten voor omgekomen NAVO-militairen. Onder de foto's staan cynische opmerkingen als "Nederlandse militair na 'niets doen' in Afghanistan".

"Als Trump zegt dat ze niets deden, waarom kwamen ze dan terug in een kist?", zegt de moeder van een omgekomen Britse soldaat tegen de BBC. "Ik vind dat ze Trump in de frontlinie moeten zetten om hem te laten ervaren hoe het is."

Ook in andere NAVO-landen zijn oud-militairen verbolgen over de uitspraken van Trump. "Het is ontmoedigend om te horen dat de president van de Verenigde Staten, die zelf nooit een uniform heeft gedragen, zich negatief uitspreekt over jongeren die hun leven hebben gegeven om een bondgenoot te helpen", aldus een Canadese veteraan tegen de BBC.

"Ik heb samen met Amerikaanse soldaten explosieven onschadelijk gemaakt. We stonden naast elkaar in de frontlinie", zegt de Britse Andy Reid. Hij noemt de opmerkingen van Trump "respectloos" en "zeer aanstootgevend". Reid was als soldaat net drie maanden in Afghanistan toen hij door een explosief zijn beide benen en een arm verloor.

Oud-NAVO-chef Jaap de Hoop Scheffer zei gisteren dat hij wil dat de Amerikaanse president zijn excuses aanbiedt. "Het zit mij zeer hoog, absoluut. Hier gaat het om mensen, om dierbaren van gesneuvelde militairen."

Ook de Britse premier Starmer suggereert dat Trump excuses moet aanbieden. Oud-majoor Beukers sluit zich daarbij aan. "Niet alleen de Amerikanen hebben offers gebracht. Dat hebben wij ook gedaan."

Er is ruim een jaar verstreken sinds huisartsen in Nederland de abortuspil mogen voorschrijven. Toch heeft slechts een klein deel van hen de daarvoor verplichte nascholing gevolgd.

Van de 16.000 huisartsen is nog maar 3,5 procent bevoegd om de abortuspil voor te schrijven, blijkt uit cijfers van Fiom, het expertisecentrum voor ongewenste zwangerschappen.

In totaal hebben 568 huisartsen de verplichte e-learning van Fiom afgerond. Fiom verwacht dat het aantal huisartsen met bevoegdheid gestaag zal toenemen.

Als zij de nascholing hebben gedaan, kunnen zij de abortuspil voorschrijven bij een zwangerschap tot 8 weken en 6 dagen. Elk recept moeten ze melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).

Huisarts Peter Leusink, een van de initiatiefnemers achter de wetswijziging, vindt het lage percentage teleurstellend. "We weten uit opiniepeilingen dat 35 procent van de huisartsen de intentie heeft die abortuspil voor te schrijven. Maar dat zien we nu niet terug in de cijfers. De abortuszorg in Nederland is goed, maar niet optimaal toegankelijk voor vrouwen."

Een abortus met een pil bestaat uit twee stappen. De pil met medicijn mifepriston wordt ingenomen en 12 uur later worden er 4 pillen met het medicijn misoprostol ingebracht. Volgens de laatste beschikbare jaarcijfers werden er in 2024 meer dan 16.000 zwangerschapsafbrekingen met een abortuspil gedaan, op een totaal van 39.000 abortussen.

Belangenorganisatie stichting Ava pleit voor de toegankelijkheid van abortuszorg en anticonceptie. "Uit onze focusgroepen blijkt dat vrouwen behoefte hebben aan keuzevrijheid. Sommige vrouwen geven de voorkeur aan een kliniek, andere willen het liever via de huisarts regelen en thuis kunnen doen," zegt woordvoerder Alina Chakh. "Zeker omdat abortusklinieken niet gelijkmatig over het land zijn verspreid en wachttijden kunnen oplopen."

Nederland telt 19 abortusklinieken. In de drie noordelijke provincies is er alleen een kliniek in Groningen. Volgens Chakh kan het voorschrijven via de huisarts zorgen voor snellere en toegankelijkere zorg, vooral bij vroege zwangerschappen. "Het is dezelfde medicatie die ook bij een miskraam wordt gebruikt. Toch is er nog veel onwetendheid over."

Overtijdbehandeling

Voordat huisartsen de mogelijkheid hadden om de abortuspil voor te schrijven, gebeurde dit alleen in klinieken en ziekenhuizen. Sinds 2019 mochten huisartsen de abortuspil al voorschrijven voor een overtijdbehandeling, tot 16 dagen na het uitblijven van de menstruatie.

Huisartsen schreven vorig jaar 602 recepten voor de abortuspil uit, tegenover 235 in 2024, toen zij de overtijdbehandeling mochten uitvoeren.

Bij de Gelderse huisarts Isabel van Hövell-Ullmann spelen praktische bezwaren een rol. Ze schrijft de abortuspil niet voor. "Ik heb tot nu toe goed kunnen samenwerken met abortusklinieken. Voor mij is het belangrijk dat de zorg veilig en goed georganiseerd is, samen met verloskundigen en gynaecologen."

"Er kan dan goed ingegrepen worden als de abortus niet goed gaat. In dat snelle schakelen en samenwerkingsverbanden blinken we in dit zorglandschap niet goed uit."

Dat abortus nog steeds in het Wetboek van Strafrecht staat, werkt volgens haar drempelverhogend. "Je moet meldingen doen bij de inspectie. Impliciet geef je de boodschap dat je tegen de wet ingaat. Dat geeft het gevoel dat het geen 'gewone zorg' is. Bovendien faciliteert het agressie en intimidatie richting zorgverleners en vrouwen."

"Toevoeging aan het vak"

Huisarts Sascha Kotterer uit de Utrechtse wijk Overvecht kiest er wel voor om de pil voor te schrijven. "Het is een mooie toevoeging aan het vak. Een huisarts is een vertrouwd aanspreekpunt en heeft voor veel vrouwen een lagere drempel dan een kliniek."

Ze zegt dat praktische bezwaren collega's kunnen afschrikken, zoals administratieve verplichtingen voor de declaratie en de verplichte scholing. Het is niet ingewikkeld, maar je moet er wel tijd voor maken."

Veel administratie

De Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) zegt weinig signalen te krijgen van leden over het voorschrijven van de abortuspil en neemt hierover geen standpunt in. Wel hoort de LHV dat de administratieve afhandeling omslachtig is, omdat huisartsen meldingen moeten doen bij de IGJ en declaraties lopen via de Stichting Nationaal Programma Grieppreventie. "Het is altijd de vrije keuze van huisartsen zelf om dit wel of niet aan te bieden," aldus de vereniging.

Transavia heeft voor vandaag, morgen en maandag alle vluchten geschrapt van en naar Dubai. De luchtvaartmaatschappij noemt de geopolitieke situatie in Iran, Irak en Israël als reden.

Gisteren besloot moederbedrijf KLM al om dezelfde reden dat er voorlopig niet naar het Midden-Oosten gevlogen wordt. Het is nog onduidelijk wanneer het vliegverkeer wordt hervat.

"We begrijpen dat dit vervelend is en voor onzekerheid kan zorgen, zeker als je al onderweg bent, op reis zou gaan of juist terug naar huis zou gaan. Echter staat de veiligheid van onze passagiers en crew altijd voorop", laat Transavia in een verklaring weten.

Omboeken lastig

Het bedrijf adviseert reizigers die in Dubai zijn om zelf een alternatieve manier te zoeken om naar Nederland terug te keren, bijvoorbeeld via een andere luchtvaartmaatschappij die wel nog van en naar Dubai vliegt.

Ook andere luchtvaartmaatschappijen schrappen vluchten naar het gebied. KLM zegt dat het daarom reizigers die dit weekend zouden vertrekken geen vervangende reis meer kunnen aanbieden. Inmiddels zijn 1200 passagiers omgeboekt naar andere luchtvaartmaatschappijen, zegt KLM. De Franse zustermaatschappij Air France gaat wel weer vliegen naar Dubai.

Ook andere maatschappijen wijzen naar de onrust in de regio als reden om niet meer boven Irak en Iran te vliegen. In Iran zijn de afgelopen weken felle protesten tegen het regime in het land hard neergeslagen. President Trump heeft meermaals gezinspeeld op ingrijpen.