NOS Nieuws - Algemeen

Vreemdgaande vrouwtjes van een Noord-Amerikaanse mezensoort kiezen als extra partner vaak een mannetje met beter ruimtelijk inzicht dan hun huidige partner. Dat concluderen Noord-Amerikaanse wetenschappers in een onlangs gepubliceerd onderzoek.

De Amerikaanse psycholoog en bioloog Carrie Branch en haar collega's van Amerikaanse universiteiten bestudeerden sinds 2018 het gedrag van de Gambelsmees in het Amerikaanse Sierra Nevada-gebergte. Deze mezensoort komt voornamelijk voor in Noord-Amerika.

Chip

De onderzoekers bevestigden kleine ringetjes met een chip erin om de poten van de mezen in het gebied en installeerden twee speciale vogelvoeders met meerdere gemotoriseerde deurtjes. In eerste instantie gingen die luikjes altijd open, maar na verloop van tijd nog slechts enkele.

De vogels die het snelst naar het juiste deurtje wisten te gaan, hebben meer ruimtelijk inzicht. Ze onthouden beter waar voedsel is verstopt en zijn dus slimmer, concludeerden de onderzoekers.

Ook bestudeerden ze DNA-materiaal van iedere geringde vogel zodat ze konden zien van welke vogels het nageslacht in nesten afkomstig was. Daaruit bleek dat ruim 30 procent van de jonge vogeltjes in de onderzochte nesten een nakomeling was van een ander mannetje dan de partner van de moedervogel. Ook bleek daaruit dat ruim 70 procent van de onderzochte nesten minstens één jong bevatte waarvan de vader niet de partner van hun moeder was.

Meerderheid

Hoewel er ook eitjes met het DNA van 'dommere' vreemdgaande mannetjes werden gevonden, waren de eieren met het DNA van de slimmere vaders met sterkere genen flink in de meerderheid en was hun nageslacht zwaarder. Volgens Branch is dat "zeer overtuigend bewijs dat vrouwtjes goede genen zoeken voor hun kinderen".

Een ander opvallend resultaat: vrouwtjes die zelf slechter presteerden op de geheugentest, hadden vaker buitenechtelijke jongen in het nest. Het lijkt er volgens de onderzoekers dus op dat ze hun eigen cognitieve tekortkomingen compenseren door het nest in te duiken met een slimmere vader.

Een goed ruimtelijk inzicht is voor Gambelsmezen van groot belang. Ze leven in een berggebied met koude winters. Daardoor is het cruciaal om voedselvoorraden te hebben op meerdere plekken. De vogels die het best weten waar die liggen, hebben ook een betere kans om te overleven.

Niet in de gebruikelijke blauwgrijze zaal, maar buiten in de zonnige groene tuin van het kantoor van de bondskanselier presenteert de Duitse regering vandaag een pakket aan maatregelen dat het land weer vooruit moet helpen. In negen pagina's staan 34 punten, van belastinghervormingen tot versoepelingen van het arbeidsrecht.

Hoewel een deel van de stappen kleiner is dan vooraf rondging, telt voor de regering vooral de boodschap die ze hiermee na een tijd van onderlinge strijd wil uitzenden. Namelijk dat het wél kan: constructief samenwerken in het krimpende politieke midden met de hete adem van de radicaal-rechtse AfD in de nek.

Meer voor gezinnen, minder voor topinkomens

Een van de speerpunten is om midden- en lagere inkomens te ontzien. Vooral gezinnen met kinderen zullen dat merken. Zo zullen werkende ouders met twee kinderen en een opgeteld inkomen van 60.000 euro er zo'n 600 euro per jaar op vooruitgaan.

Dat kost de staat 10 miljard euro per jaar. Om dat geld op te halen gaan onder meer topinkomens iets meer belasting betalen. Weliswaar minder vergaand dan eerder geopperd werd, maar hiermee gaat alsnog een langgekoesterde wens van de sociaaldemocraten in vervulling, tegen de zin van hun christendemocratische coalitiegenoten in.

Direct naar de dokter

Om de economie te helpen, krijgen bedrijven daarnaast meer vrijheid en werknemers juist wat minder. Zo mogen werkgevers langer met tijdelijke contracten werken. Een van de meest controversiële veranderingen: werknemers die ziek zijn kunnen niet meer de dokter bellen voor een verklaring, maar moeten daarvoor zelf langskomen. En niet vanaf de vierde ziektedag, zoals nu in Duitsland gebruikelijk is, maar meteen.

Volgens bondskanselier Merz, die zich eerder ongeliefd maakte door te suggereren dat Duitsers te vaak ziek of lui zijn en het telefonisch ziek melden misbruiken, is dat nodig om een concurrentienadeel ten opzichte van andere landen tegen te gaan. Ook al komt onder meer een studie van een grote zorgverzekeraar tot andere conclusies, voor de christendemocraten en werkgeversorganisaties is het een kleine overwinning.

Voor de sociaaldemocraten is het juist een bittere pil. Het verbond van huisartsen noemde het plan vandaag "catastrofaal", en waarschuwt voor een golf aan extra werk en volstromende wachtkamers.

Verder neemt de bureaucratie voor bedrijven af doordat ze minder schriftelijke verantwoording hoeven af te leggen, bijvoorbeeld over hun productieketens. De regeldruk gaat naar beneden naar het Europese minimumvereiste.

Wat betreft het grote hoofdpijndossier pensioenen belooft de regering voor het einde van het jaar een omvangrijk voorstel van een werkgroep van experts om te zetten in wetgeving.

'Ondersteun ons'

De reacties op het hele pakket zijn gemengd. Vanuit de oppositie komt veel kritiek, linkse partijen hekelen het wantrouwen van werknemers dat uit een deel van de maatregelen spreekt. Volgens de AfD zijn de belastinghervormingen verwaarloosbaar. Maar industrie en vakbonden zien het pakket ook als een voorzichtig positief signaal.

De ene grote sprong vooruit is met dit pakket nog niet genomen, beaamt de regering. "Dit is niet de big bang", aldus CSU-voorzitter Markus Söder, "maar een volgende stap uit de crisis".

Bondskanselier Merz wendt zich aan het einde van zijn toespraak tot het Duitse volk. "We weten dat u beslissingen wil en geen ruzie. Precies dat leveren we. Maar we hebben ook een verzoek aan u: doe mee, ondersteun ons bij de hervormingen die nu nodig zijn."

Het klinkt als een oproep aan ontevreden kiezers om niet uit te wijken naar radicale partijen als de AfD, die tot nu toe nog geen regeringsverantwoordelijkheid hoefde te dragen en campagne voert met voorstellingen van een traditioneel, wit en op zichzelf gericht Duitsland. "Ik begrijp het verlangen naar het oude, naar het verleden. Maar we kunnen ons niet verstoppen in het verleden. We moeten een passie ontwikkelen voor de toekomst van ons land."

Merz' belofte met de hervormingsplannen: "Duitsland zal merken dat er wat verandert, het alledaagse leven wordt lichter." Zijn hoop: dan volgt de tevredenheid over hem en zijn regering vanzelf.

De Oirschotse Heide herstelt zich na de grote natuurbrand van eind april. Op verschillende plekken zijn plukjes groen te ontdekken, in wat twee maanden geleden nog een compleet zwartgeblakerd landschap was.

"Op verschillende plekken begint het groen alweer een klein beetje uit te lopen. Dat is hartstikke mooi", zegt natuurbeheerder Albert Jan Betten bij Omroep Brabant. "Je ziet toch dat de natuur zich weer herstelt."

De laatste dagen van april vlogen vier militaire oefenterreinen in brand. Een van die branden ontstond op de Oirschotse Heide, vlakbij Eindhoven. Defensie was daar aan het oefenen met grote Chinook-transporthelikopters.

De brandweer had het vuur snel onder controle, maar de gevolgen waren groot. Zo'n 65 hectare heide en bos gingen verloren.

'Hartstikke zwart'

"Na de natuurbrand was alles hier zwart, hartstikke zwart", aldus Betten, die direct na de brand aanwezig was in het gebied. "Dat is wel even schrikken en is natuurlijk nooit leuk om te zien."

De brand had grote gevolgen voor de natuur, concludeerde de natuurbeheerder al snel. Verschillende dieren hebben het niet overleefd. "Dan moet je denken aan kikkersoorten, hagedissen en vogels die hier hebben gezeten en verloren zijn gegaan", aldus Betten.

Ook bomen kregen een grote klap: veel exemplaren zijn afgebrand of doodgegaan. Toch is Betten hoopvol over het herstel, vooral van de heide.

Een plant die zich nu overal (weer) laat zien op de heide, is het pijpenstrootje. Dat lijkt goed nieuws, maar heeft ook risico's, zegt Betten. Het pijpenstrootje is een soort gras dat de oorspronkelijke heidesoorten zoals struikheide verdringt.

Pijpenstrootjes zijn bovendien heel brandbaar. "Als die eenmaal branden, is er geen houden meer aan", waarschuwt de natuurbeheerder.

Schapen

Betten bepleit nu de inzet van schapen. Zij kunnen de pijpenstrootjes opeten, waarmee de beduidend minder brandbare heide weer een kans krijgt en de kans op grote, onbeheersbare natuurbranden kleiner wordt.

Eerder deze week maakte Defensie bekend per direct anders te gaan oefenen als er een groot risico is op natuurbranden. Zo krijgt de terreinopzichter de bevoegdheid om oefeningen uit te stellen of stil te leggen. Ook moet vanaf nu bij het gebruik van bepaalde munitie binnen 25 meter brandbestrijding beschikbaar zijn. Zo'n specifieke afstand was nog niet vastgelegd in eerdere protocollen.

Oefenen blijft wel nodig en zal altijd gepaard gaan met risico's, benadrukt Defensie.

Het Europese Hof van Justitie heeft het hoger beroep van Google tegen de miljardenboete uit 2018 verworpen. Google maakt volgens het hof misbruik van de machtspositie van Android, het besturingsysteem voor telefoons, tablets en smartwatches.

De boete werd in 2018 opgelegd door het Gerecht van de Europese Unie in Luxemburg. De rechter achtte bewezen dat Google sinds 2011 illegale beperkingen oplegde aan fabrikanten van Android-toestellen om zijn dominante marktpositie voor internetzoekmachines vast te houden.

Fabrikanten die gebruik wilden maken van Android moesten contracten met de techgigant afsluiten waarin stond dat ze bepaalde apps en diensten moesten installeren op hun telefoons. Het ging onder meer om Google Search en de internetbrowser Chrome.

"Door deze praktijken hebben concurrenten niet de kans gekregen om te innoveren en op eigen kracht te concurreren", zei Eurocommissaris Vestager destijds. "Ook zijn Europese consumenten de voordelen van daadwerkelijke concurrentie op de belangrijke markt voor mobiel internet onthouden. Dit is in strijd met de EU-regels."

Google ging tegen het besluit in hoger beroep bij het Hof van Justitie, de hoogste rechter in de EU. Nu die het beroep heeft afgewezen, moet het techbedrijf de totale boete van 4,1 miljard euro definitief betalen.

Niet de eerste boete

Het is niet de eerste boete die de EU oplegt aan Google. In 2017 was er een boete van 2,42 miljard euro op voor machtsmisbruik via Googles zoekmachine. In 2024 werd die boete definitief toen het Amerikaanse techbedrijf in hoger beroep in het ongelijk werd gesteld.

Vorig jaar kreeg Google ook een boete van bijna 3 miljard euro omdat het concurrentieregels rond online advertenties had geschonden. Ook tegen deze uitspraak zei Google in hoger beroep te gaan.

Nog anderhalf jaar werken de Sony-fabrieken op volle toeren om de nieuwste games op schijfjes te zetten, maar daarna is het klaar. Vanaf 2028 komen er geen fysieke spellen meer uit voor de PlayStation, werd gisteren bekend. Het is een enorme klap voor verzamelaars. Daarnaast legt het besluit van Sony een potentiële bom onder de hele tweedehandsmarkt voor spellen.

In plaats van fysieke schijfjes zullen doosjes van spellen steeds vaker alleen downloadcodes bevatten, is de verwachting. Dat gebeurt eind dit jaar bijvoorbeeld al met de langverwachte game GTA VI, die mensen niet meer op disc kunnen kopen. Omdat die code maar één keer geldig is, is doorverkopen na het uitspelen ook geen optie meer.

Dat is goed nieuws voor de omzet van gameuitgevers, die voortaan altijd spellen voor de nieuwprijs kunnen verkopen. Aan de andere kant zullen gamers met een kleiner budget langer moeten wachten tot een spel afgeprijsd wordt naar het bedrag dat zij kunnen neerleggen. Verder hebben winkels die leven van de tweedehandsverkoop een probleem, wanneer straks hun inkomstenbron wegvalt. Zo noemt spellenwinkel Nedgame het in een verklaring een bizarre keuze en een "middelvinger naar gamers en retailers".

Kritiek op Sony

Het besluit van Sony kan op veel kritiek rekenen, al kwam het niet uit de lucht vallen. Al jaren wordt gespeculeerd, mede door de opkomst van streaming, over een eind aan fysieke games. Sony en Microsoft sorteerden in 2020 al voor op die ontwikkeling. Ze brachten twee versies van hun laatste generatie consoles uit: een waar wél een schijf in kan en een volledig digitale variant.

Sony is nu de eerste grote platformhouder die heeft besloten helemaal van schijfjes af te stappen. De kans is zeer aanwezig dat Microsoft (van de Xbox) en Nintendo (van de Switch) ook eenzelfde stap zullen zetten. "Dat zit er dik in", verwacht Marco Loos, hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit van Amsterdam.

De devaluatie van fysieke games is al jaren aan de gang. Vroeger werd het volledige spel op een schijfje of cartridge gezet, dat je in je spelcomputer kon steken en direct kon spelen. Tegenwoordig is het gebruikelijk dat je de disc nodig hebt om het spel op je spelcomputer te installeren en daarbij ook vaak internet nodig hebt om de licentie te controleren en een update te downloaden waarna je pas kunt spelen.

De volledige overgang naar digitaal gaat nog een stap verder, zegt Loos. "Je wordt geen eigenaar van het spel, maar je krijgt een licentie en dat betekent dat je gebruiksrecht krijgt. Maar je kunt er niet over beschikken zoals over een stoel of een tafel."

Een nadeel daarvan is dat consumenten overgeleverd zijn aan de grillen van uitgevers. Als zij op een bepaald moment besluiten dat het onderhouden van een game te veel geld kost, kunnen ze die offline halen en onspeelbaar maken. Dat gebeurt aan de lopende band met oudere games, zoals de veroudere versies van het FIFA-voetbalspel, maar ook steeds vaker met nieuwe spellen waarvan de verkoop tegenvalt. Dat overkwam in 2024 nog Concord, dat een van de grootste flops ooit werd genoemd.

"En dan heb je dus niets meer aan je aankoop", zegt Loos. Veel rechten hebben consumenten daarbij niet, omdat er nog geen wetgeving voor is.

"Vaak is een software-ontwikkelaar natuurlijk degene die het product op de markt heeft gezet, maar hij verkoopt het via zelfstandige verkopers. Dan heb jij als consument het contract met die zelfstandige verkoper. Maar die heeft het niet in zijn macht om ervoor te zorgen dat de game daadwerkelijk nog kan worden gebruikt."

'Zorgwekkende ontwikkeling'

De Consumentenbond spreekt zijn zorgen uit over deze ontwikkeling. "Wat heel erg belangrijk is vooraf bij de aankoop, is dat consumenten weten of de licentie echt geldig blijft", zegt een woordvoerder. "Voor hoeveel jaar is dat? Wat zijn de voorwaarden? Daar zit wel een verschil. Want dat fysieke in de kast, dat heb je echt. Maar online kun je niet vastpakken. Wij kunnen ons die zorgen van gamers goed voorstellen."

In Europees verband is vorige maand geprobeerd daar verandering in te brengen. Het initiatief Stop Destroying Videogames haalde 1,3 miljoen handtekeningen op, waarna de oprichter zijn zaak mocht bepleiten bij de Europese Commissie. Hij wil voorkomen dat gamebedrijven spellen zomaar offline kunnen halen.

De Europese Commissie zegt op dit moment niet van plan te zijn om wetgeving op te stellen, omdat het verzoek in strijd is met de bestaande wetgeving voor auteursrecht. Wel zegt de Commissie een gesprek over een richtlijn te willen initiëren met de gamebranche en consumentenorganisaties.

Na jaren discussie voert Oostenrijk het komende schooljaar een hoofddoekverbod voor jonge meisjes in. Tot 14 jaar wordt het dragen van een hoofddoek in het onderwijs verboden. Scholen bereiden zich daar nu, kort voor de zomervakantie, al op voor.

"Sommige meisjes geven aan dat ze de hoofddoek zullen afdoen, bij andere moeten we het afwachten", vertelt Gerd Bauer. Hij is directeur van een Mittelschule, voor kinderen tussen 10 en 14 jaar, in Wenen-Simmering. Het is een diverse wijk: in iedere klas zitten een of twee kinderen met een hoofddoek, schat hij.

Met zijn docenten bespreekt hij hoe het verbod moet worden gehandhaafd. "Dat wordt natuurlijk lastig. Zeker op de eerste schooldag, dan is het sowieso al druk." Onder de docenten wordt verschillend gedacht over de nieuwe wet. "Maar dat doet er niet toe, wij moeten die opvolgen", aldus Bauer.

Het hoofddoekverbod werd eind vorig jaar goedgekeurd door de drie regeringspartijen, met steun van de radicaal-rechtse FPÖ. Alleen de Groenen stemden tegen, vooral vanwege de uitvoering van de wet. De maatregel zou jonge meisjes moeten beschermen en de integratie moeten bevorderen.

Boete tot 800 euro

"De hoofddoek is geen onschuldig stukje stof, het is een symbool van onderdrukking", zegt verantwoordelijk minister Plakolm van de christendemocratische ÖVP. "Je hoort vaak van kinderen dat ze het vrijwillig doen", zegt schooldirecteur Bauer. "Maar dat betwijfel ik. Op die leeftijd moet je je vrij kunnen bewegen."

Wanneer het verbod wordt overtreden, volgt eerst een waarschuwing. Daarna gaat de school in gesprek met de ouders of voogden. Uiteindelijk kan een geldboete tot 800 euro worden opgelegd.

"Het is een bizarre maatregel", zegt Sarah Dakhli van scholierenvakbond AKS Wenen. "Er wordt over zelfbeschikking en vrijheid gesproken, maar het omgekeerde is het geval als je iets verbiedt. Het is symboolpolitiek, gericht tegen moslima's."

Dakhli draagt sinds haar tiende een hoofddoek. "Die keuze heb ik zeer bewust en zelfstandig gemaakt. Het hoort bij mijn identiteit en mijn overtuigingen." Het verbod is bovendien racistisch, zegt ze, omdat andere religieuze hoofdbedekking zoals een keppeltje wel toegestaan blijft.

Een eerder hoofddoekjesverbod werd in 2020 door het Constitutioneel Hof ongrondwettelijk verklaard, omdat het botst met het recht op gelijke behandeling. De nieuwe wet spreekt over "een hoofddoek naar islamitische traditie" en heeft als doel "gendergerelateerde onderdrukking" te voorkomen. Die onderdrukking zou niet gelden voor het joodse keppeltje of een sikh-tulband.

Oostenrijkse normen en waarden

Lerarenvakbond FCG begrijpt dat de maatregel grote impact heeft op meisjes als Sarah, zegt de Weense voorzitter Thomas Krebs. "Tegelijk is het een symbool van een ontwikkeling die niet met de normen en waarden in Midden-Europa strookt. Oostenrijk is een seculier land, waarbij religie niet boven de staat mag staan."

Juist op de openbare scholen in Wenen is dit een groot thema, ziet Krebs. Het percentage islamitische scholieren in de hoofdstad (38,5 procent) is hoger dan het percentage christelijke scholieren (37 procent). Dat leidt ertoe dat de politiek naar manieren zoekt om de "Oostenrijkse normen en waarden in het onderwijs te waarborgen", zegt de vakbondsman.

In het onderwijs worden weliswaar godsdienstlessen aangeboden, maar scholieren kunnen zich afmelden voor deze uren. In Wenen heeft 44 procent van de leerlingen een vrijstelling. De Weense wethouder Emmerling wil daarom een vak 'ethiek' invoeren voor wie geen godsdienstles wil volgen.

Conflicten in de klas

Krebs begrijpt waarom het hoofddoekverbod wordt ingevoerd, maar maakt zich vooral zorgen over de uitvoering. Leraren zullen als wethandhavers moeten optreden. "Dat leidt tot grote problemen en conflicten in de klas. Docenten hebben een vertrouwensband met hun leerlingen, die raakt nu beschadigd."

Sarah Dahkli van de scholierenvakbond legt zich er niet bij neer. Zij bereidt protestacties voor. Ondertussen werkt de islamitische organisatie IGGÖ aan een aanklacht tegen het verbod bij het Constitutioneel Hof. En schooldirecteur Bauer? Hij bereidt zijn leraren voor op ingewikkelde gesprekken met de scholieren. "Het wordt een uitdaging."

In het deel van Nederland waar vorige week code rood gold vanwege hitte, paste bijna driekwart van de mensen het gedrag aan. Dat blijkt uit een peiling die het KNMI heeft laten uitvoeren door onderzoeksbureau Ipsos I&O Publiek. Een kwart paste het gedrag niet aan. Een deel van die groep was toch al van plan binnen te blijven.

Het KNMI riep voor vorige week vrijdag de eerste code rood ooit uit voor hitte. De temperatuur voor die dag ging richting de 40 graden en dat kan een gevaar zijn voor de gezondheid, met name die van ouderen en andere kwetsbare groepen.

80 procent van de inwoners van de 'coderoodprovincies' ondervond naar eigen zeggen geen hinder van het warme weer. Slechts 4 procent had last van oververhitting. Toch vond een ruime meerderheid van de mensen, ook 80 procent, de code rood passend. 14 procent vond dat alarm overdreven.

Mensen die hun gedrag aanpasten aan de code rood hebben vooral extra water gedronken. Ook zijn ze uit de zon gebleven en probeerden ze hun woning koel te houden.

Het dodenaantal van de grote Russische aanval op Kyiv van afgelopen nacht is opgelopen tot zeker 21. Dat zeggen de lokale autoriteiten in Oekraïne. Daarnaast zouden 85 mensen gewond zijn geraakt, onder wie kinderen.

Volgens de burgemeester van Kyiv zijn het de grootste aanvallen op de Oekraïense hoofdstad tot nu toe. President Zelensky waarschuwde gisteren al op basis van inlichtingen dat er een grote aanval op zijn land ophanden was.

EU wil druk op Rusland opvoeren

EU-buitenlandchef Kallas zegt de druk op Rusland verder te willen opvoeren. "Woorden van veroordeling alleen zullen de aanvallen op Kyiv niet stoppen. Alleen aanhoudende militaire steun aan Oekraïne en verhoogde druk op Moskou kunnen daar verandering in brengen", schrijft ze op sociale media.

Hoe vaker Moskou burgers aanvalt, hoe meer sancties er moeten volgen, stelt Kallas, die ook wijst op de miljardensteun die Oekraïne van de EU krijgt. "Rusland moet begrijpen dat het niet kan winnen."

Na de aanval riep Zelensky opnieuw op tot versterking van de luchtverdediging. Hij zei contact te hebben gehad met de Verenigde Staten en toestemming te hebben gevraagd om Patriot-luchtafweerrakketten te produceren. Dat Amerikaanse luchtafweersysteem is een van de weinige middelen die Oekraïne heeft om zich te beschermen tegen Russische ballistische raketten.

Het Russische ministerie van Defensie zegt dat er militaire installaties en energievoorzieningen zijn bestookt, hoewel het er vooral op lijkt dat er burgerobjecten zijn geraakt. Volgens de Russen was de aanval een vergelding voor Oekraïense aanvallen in Rusland.

Het Oekraïense leger heeft de afgelopen tijd meerdere luchtaanvallen uitgevoerd diep in Rusland, onder meer op militaire infrastructuur en olie-installaties. Kyiv probeert ook het door Rusland geannexeerde schiereiland de Krim te isoleren door de verbindingen met het Russische vasteland aan te vallen.

Er komt één doorstroomtoets die voor alle groep 8-leerlingen hetzelfde is. Dat schrijft staatssecretaris Tielen aan de Tweede Kamer. Op dit moment zijn er nog zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Scholen kunnen zelf bepalen welke toets ze afnemen. Op die verscheidenheid is veel kritiek, onder meer uit de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties. De doorstroomtoets leidt op deze manier tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Uit een analyse van de PO-Raad, sectorvereniging voor het basisonderwijs, bleek dat leerlingen die hetzelfde presteren toch soms een verschillend advies krijgen, afhankelijk van de toets die ze maken. "Ze zijn weliswaar op allerlei manieren zo vergelijkbaar mogelijk gemaakt, maar volledige vergelijkbaarheid is een utopie", schrijft de staatssecretaris.

Gelijke kansen

Tielen hoopt dat met de maatregel "meer gelijke onderwijskansen" komen voor leerlingen. "Sommige groepen leerlingen, zoals meiden, worden nu vaak onderschat bij het schooladvies en dat kan heel lang doorwerken."

Het beleid moet ingaan in het schooljaar 2029/2030. De aanlooptijd is volgens Tielen nodig om de nieuwe toets te ontwikkelen en draagvlak te creëren bij scholen. Dat laatste kan een kluif worden. Tielen schrijft dat uit een peiling onder scholen blijkt dat de meerderheid voor één toets is, maar dat dat dan wel 'hun eigen' toets moet zijn.

De staatssecretaris gaat daarom de komende tijd hierover in gesprek met scholen en toetsexperts "om te komen tot een goed onderbouwde, inhoudelijke keuze". Tielen sluit daarbij niet uit dat "nieuwe ontwikkelingen" ertoe leiden dat het besluit om één toets in te voeren wordt uitgesteld of heroverwogen.

Doorstroomtoets?

Leerlingen in groep 8 maken sinds schooljaar 2023/2024 de doorstroomtoets. Die werd ingevoerd als vervanging van de eindtoets (ook bekend als de Cito-toets) en moest de kansengelijkheid bevorderen. Als uit de toets een hoger advies komt dan het schooladvies, moet de school het eigen advies naar boven bijstellen.

Het CBR eist in kort geding dat Henrie Kamps uit Neede gevangen wordt gezet als hij nogmaals een rijexamen verstoort. Volgens het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen saboteert de voormalige rijschoolhouder rijexamens en stalkt hij examinatoren.

De man kreeg meermalen gebiedsverboden en dwangsommen opgelegd, maar die halen volgens het CBR niets uit. Vandaar dat de organisatie naar de rechtbank in Zutphen stapte om lijfsdwang te eisen: een middel waarbij iemand kan worden opgesloten als hij een rechterlijk verbod blijft overtreden.

Advocaat Jordi Bierens van het CBR betoogde bij de rechtbank dat "medewerkers zich onveilig voelen door het gedrag van Kamps", meldt RTV Oost. In de afgelopen jaren moesten ten minste zeventig praktijkexamens worden afgebroken. Ook werden dagenlang geen examens afgenomen omdat Kamps in de buurt was.

Kamps zelf verscheen niet op de zitting. Hij had ook geen advocaat gestuurd.

Oorlog

De kiem van de 'oorlog' - zoals Kamps schreef op zijn inmiddels op last van het CBR verwijderde website - ligt in 2021. De man uit Neede zei het als zijn levenswerk te beschouwen om misstanden bij het CBR bloot te leggen. Kort gezegd komen die er volgens hem op neer dat het CBR de grotere rijscholen bevoordeelt ten opzichte van de kleinere concurrenten. Kamps had jarenlang zo'n kleine rijschool.

Kamps noemde zichzelf aanvankelijk onderzoeksjournalist en zei dat al zijn praktijken onderdeel vormden van journalistiek onderzoek. Hij beriep zich op vrijheid van meningsuiting. Maar in een eerdere procedure ging de rechter daar slechts ten dele in mee. Kamps mocht wel journalistiek werk doen, maar absoluut de veiligheid van examinatoren en examenkandidaten niet in gevaar brengen, oordeelde de rechter.

Achtervolgd

In oktober 2023 vertelde de toen 17-jarige Jens van Rijn dat hij bij het afrijden werd gestalkt door Kamps. Al bij het wegrijden van het CBR-terrein werd de leswagen achtervolgd door de auto van Kamps. Aanvankelijk trok Van Rijn zich daar niets van aan. Ook het flitsen met groot licht liet hem koud. "Ik dacht wel, wie doet dat nou? Maar ik ging gewoon verder", aldus Van Rijn.

Kamps bleef hinderlijk volgen. Bij een T-splitsing zette hij zijn auto bij het voorsorteren pal naast de examenauto. "Mijn zicht was compleet verdwenen. Ik kon niets zien. Hij hinderde me bewust", aldus Van Rijn. Ook toen hij de bijzondere verrichting 'bocht achteruit' moest doen, werd dat door de auto van Kamps onmogelijk gemaakt: die had zijn auto een meter achter de wagen van Van Rijn gezet, zodat de kandidaat geen kant meer op kon. Voor de examinator was de maat toen vol: "Hij belde 112 en mijn examen was voorbij."

Miljoen euro

Het CBR-terrein in Enschede werd in diezelfde maand voorzien van grote schermen om Kamps buiten de deur te houden. Maar op het moment dat examinatoren naar buiten reden, kwam Kamps toch vaak weer achter hen aan.

Uiteindelijk besloot het CBR om alle rijexamens in Enschede een aantal dagen niet te laten doorgaan. "Dit voelt als toegeven aan intimidatie, maar de veiligheid gaat boven alles", zei toenmalig CBR-directeur Pechtold. "Intussen heeft dit ons al een miljoen euro gekost."

Na "aanhoudende intimidatie" door Kamps annuleerde het CBR In juli 2024 opnieuw een aantal dagen alle rijexamens.

Dwangsommen

Nieuwe gerechtelijke procedures volgden. Rechters legden Kamps gebiedsverboden op, en daarbovenop dwangsommen als hij zich daar niet aan hield. Maar Kamps trok zich daar volgens het CBR weinig van aan. Soms liep hij ondanks het verbod 'gewoon' een CBR-terrein op. Dwangsommen betaalde hij niet.

Daarom vraagt de organisatie nu om een zwaarder middel. Als Kamps opnieuw de verboden overtreedt, wil het CBR dat hij per overtreding ruim twee weken in lijfsdwang kan worden genomen. Dat betekent dat Kamps maximaal vijftien dagen kan worden vastgezet.

Krasse maatregelen

De rechter noemde de eis van het CBR "krasse maatregelen". Hij zei dat hij Kamps graag zelf had willen spreken en noemde hem een "tragisch figuur", omdat zijn jarenlange strijd hem vooral veel persoonlijke problemen heeft opgeleverd.

Tegelijkertijd stelde de rechter vast dat eerdere verboden en opgelegde dwangsommen Kamps er niet van hebben weerhouden voor overlast te zorgen. De advocaat van het CBR wees tijdens de zitting op recente incidenten. Zo zou Kamps de afgelopen maanden opnieuw zes keer examenkandidaten en examinatoren hebben achtervolgd tijdens rijexamens.

De rechter doet over twee weken uitspraak.

Door de grote bosbranden die woeden in Zuid-Frankrijk zijn meerdere campings ontruimd. De campings liggen onder meer in Canet-en-Roussillon, een gemeente en badplaats in het Franse departement Pyrénées-Orientales.

Volgens Franse media zijn meer dan 1500 mensen geëvacueerd. Vanwege de branden in het zuiden van het land heeft de Franse regering inmiddels een crisisteam samengesteld, geleid door premier Lecornu.

Het lokale bestuur schrijft op sociale media dat het grote campingcomplex Le Brasilia en de camping Homair-La Marina de Canet zijn ontruimd. Datzelfde geldt voor een camping in buurgemeente Sainte-Marie-la-Mer. Er zijn geen gewonden gevallen, aldus de hoogste lokale bestuurder van Pyrénées-Orientales. Wel noemt hij de situatie zeer ongunstig. De sterke wind stuurt het vuur volgens hem in zuidoostelijke richting, naar het havengebied.

Een ooggetuige noemt de situatie tegen de Franse nieuwssite Actu "apocalyptisch". De rookpluimen zijn kilometers ver te zien.

De gemeente roept de bevolking op om gedurende de branden niet naar het strand te gaan om te zwemmen. "De reddingsposten zijn tijdelijk gesloten om alle teams in te zetten voor de bestrijding van de brand. We raden u dringend aan niet te zwemmen." De luchthaven van de nabijgelegen stad Perpignan heeft vanwege de branden meerdere vluchten geannuleerd.

Er is groot materieel ingezet om de branden te blussen, waaronder blusvliegtuigen. Lokale media schrijven dat daarnaast 215 brandweerlieden en 25 blusvoertuigen actief zijn. Voor de twee campings in Canet-en-Roussillon is dat mogelijk te laat, het stadsbestuur zegt dat die "zwaar getroffen" zijn. Mensen worden opgeroepen om afstand te houden en de hulplijnen niet onnodig te belasten.

De autoriteiten van Canet-en-Roussillon roepen iedereen dan ook op om "de grootste waakzaamheid te betrachten". Ook in de departementen Hérault en Aude woeden grote natuurbranden waarbij al zeker 1000 hectare natuurgebied is verwoest.

Het kabinet komt met een verbod op het inhuren van uitzendkrachten in de vleessector, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws. Het verbod zou over ongeveer twee jaar moeten ingaan, halverwege 2028. Morgen hakt de ministerraad naar verwachting de knoop door.

Er zijn al jarenlang veel misstanden in de vleessector. Het personeel, veelal arbeidsmigranten die in bijvoorbeeld slachthuizen werken, krijgt vaak onderbetaald. Ook moeten mensen meer uren draaien dan afgesproken of verantwoord is en worden ze onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest. Ook is er onveiligheid op de werkvloer en zijn er meldingen van intimidatie en geweld.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde al eerder met een verbod op uitzendkrachten. Hij zei dat er sinds 2010 29 gesprekken met de sector zijn gevoerd, maar dat die niet hebben geleid tot "de noodzakelijke vooruitgang". Hij eiste dat de sector voor 15 juni verbeteringen zou doorvoeren. Die deadline is inmiddels verlopen.

Als het verbod er komt, mogen er helemaal geen tijdelijke arbeidskrachten meer worden ingehuurd. Ook Vijlbriefs voorganger Van Hijum werkte al aan een verbod. Vanuit de vleessector en uitzendbranche klonken toen zorgelijke geluiden. Het zou de prijzen van vlees kunnen opdrijven omdat een verbod kan leiden tot een "ongelijk speelveld" met sectoren die wel met uitzendkrachten mogen werken.

De opsporingsdienst van voedselwaakhond NVWA heeft een inval gedaan bij een sorteerbedrijf voor vis in IJmuiden. De eigenaar van het bedrijf wordt ervan verdacht illegaal vis te hebben verkocht. Ook zijn woning is doorzocht.

De invallen waren gisteren. Daarbij is voor tienduizenden euro's aan contant geld in beslag genomen, net als de administratie van het bedrijf.

De Inlichtingen- en Opsporingsdienst van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA-IOD) kwam de zaak op het spoor nadat informatie was binnengekomen dat het bedrijf vis zou verkopen buiten de boeken om. Het zou daarbij voornamelijk gaan om ondermaatse vis. Dat is jonge vis die kleiner is dan de wettelijk voorgeschreven minimumlengte en daarom niet verkocht en niet geconsumeerd mag worden.

Dit moet de vispopulatie in stand houden en overbevissing voorkomen. Het idee is dat jonge vissen de kans moeten krijgen zich op zijn minst één keer voort te planten. Ook vormt de illegale handel in ondermaatse vis een risico voor de volksgezondheid, aldus de NVWA. Er is geen controle op de kwaliteit van de vis en de herkomst ervan is onbekend.

Illegale handel in cash

De verdenking is dat de ondermaatse vis toch is verkocht, wat doorgaans in contanten gebeurt. Verspreid over de woning, het kantoor en een gehuurde kluis vonden de rechercheurs in totaal 57.000 euro aan cash.

De eigenaar is aangehouden voor verhoor en blijft verdachte, maar zit niet meer vast. Het onderzoek loopt nog.

Het aantal mensen dat overlijdt door euthanasie is in 25 jaar tijd gestegen van 2000 naar bijna 10.000 per jaar. Dat komt door meerdere maatschappelijke factoren, zoals vergrijzing, het aantal mensen dat langer met chronische aandoeningen leeft en een sterkere nadruk op eigen keuze.

Dat blijkt uit onderzoek van het Radboudumc, het UMC Utrecht en Amsterdam UMC. Zij deden in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid onderzoek naar de stijging van het aantal euthanasiemeldingen in Nederland. De wetenschappers baseerden zich op eerdere onderzoeken en interviews met burgers en zorgprofessionals.

Bijna 10.000 mensen in Nederland overleden in 2024 door euthanasie. In de meeste gevallen waren het mensen die al langer kampten met lichamelijke aandoeningen, zoals kanker of long- en vaatziekten. De meeste mensen die in 2024 euthanasie kregen, waren tussen de 70 en 80 jaar oud.

De toename is volgens de onderzoekers deels toe te schrijven aan de tendens dat mensen tegenwoordig meer de nadruk leggen op hun eigen wensen en keuzes. Ook de seculariserende samenleving speelt een rol. Zo zijn de opvattingen over lijden aan het einde van iemands leven over de jaren heen veranderd, en is er meer aandacht gekomen voor kwaliteit van leven en sterven.

Ook staat in het onderzoek dat euthanasie steeds zichtbaarder, bespreekbaarder en breder aanvaard is. Dat komt onder meer door aandacht in de (sociale) media en extra patiëntenvoorlichting. Onder meer de duo-euthanasie van oud-premier Dries van Agt en zijn vrouw leidde vorig jaar tot veel publieke aandacht in de media.

Scholing

Ook bespreken zorgprofessionals de optie voor euthanasie steeds vaker met hun patiënten. De beroepsrichtlijnen van artsen zijn gedetailleerder geworden en kennis over euthanasie is door scholing toegenomen.

"Tegelijkertijd blijft euthanasie gelden als bijzonder medisch handelen en ervaren veel artsen de uitvoering als moreel zwaar, emotioneel belastend en tijdsintensief", zegt zorgethicus en hoofdonderzoeker Els van Wijngaarden van het Radboudumc.

Het percentage euthanasie ten opzichte van alle sterfgevallen in Nederland is flink gestegen: van 1,6 procent in 1999 naar 5,8 procent in 2024. Dat betekent dat euthanasie nu bijna vier keer zo vaak voorkomt als doodsoorzaak als 25 jaar geleden.

Dat komt doordat het aantal mensen dat terminaal ziek is, zoals aan kanker, is gestegen. Dat hangt weer samen met het feit dat de bevolking ouder wordt. Kanker ligt nog altijd het vaakst ten grondslag aan euthanasie, maar het relatieve aandeel is flink gedaald: van 90 procent in 1999 naar 54 procent in 2024.

Psychische aandoeningen

Daarnaast wordt vaker euthanasie verleend bij chronische ziekten, psychische aandoeningen en dementie. Ruim 400 mensen (4,3 procent) die in 2024 kozen voor euthanasie, hadden een vorm van dementie. In 219 gevallen kozen mensen voor euthanasie vanwege een of meer psychische aandoeningen. Die groep wordt elk jaar iets groter.

Bij mensen met psychische aandoeningen en vergevorderde dementie wordt euthanasie als complex en controversieel gezien. Veel zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen in het rapport pleiten daarom voor grote terughoudendheid bij deze groep.

Nieuwsuur besteedde vorig jaar aandacht aan euthanasie door psychisch lijden:

In de periode tussen 1999 en 2024 bleef de verhouding man-vrouw vrijwel gelijk. De meerderheid van de mensen die voor euthanasie kiezen, sterven thuis.

Sinds 2002 is euthanasie en hulp bij zelfdoding in Nederland onder voorwaarden toegestaan, zoals vastgelegd in de euthanasiewet. Zo verloopt een euthanasie-aanvraag altijd via een arts, die samen met de patiënt en een tweede arts het verzoek beoordeelt. In Nederland kan iemand euthanasie aanvragen die uitzichtloos en ondraaglijk lijdt.

In 2020 is er ook onderzoek gedaan naar waarom mensen vaker voor euthanasie kiezen. Uit dat onderzoek blijkt dat de toename van euthanasie samenhangt met een samenspel van factoren, zoals vergrijzing, het toegenomen draagvlak voor euthanasie binnen de Nederlandse bevolking en de komst van het Expertisecentrum Euthanasie in 2012.

De onderzoekers geven aan dat de stijging van euthanasie de afgelopen 25 jaar op zichzelf niet zorgelijk is. Ook de deelnemers aan het onderzoek zeggen dat de stijging een logisch gevolg is van het meebewegen met maatschappelijke veranderingen. Veel deelnemers uiten hun vertrouwen in het huidige systeem in Nederland.

Het kabinet heeft excuses aangeboden aan vrouwen die tussen 1956 en 1984 gedwongen werden om hun pasgeboren baby's af te staan. Staatssecretaris Van Bruggen deed dat op een bijeenkomst met gedupeerden in cultuurcomplex Amare in Den Haag. Ook aan de kinderen van deze 'afstandsmoeders' en de vaders van de kinderen werden excuses aangeboden.

Het ging vaak om ongetrouwde vrouwen en meisjes die hun kinderen afstonden onder druk van kerk en familie. Maar ook instanties zoals de Raad voor Kinderbescherming speelden er een rol in. Geschat wordt dat zo'n 13.000 tot 14.000 ongehuwde vrouwen in die periode hun kind onvrijwillig moesten afstaan.

Kinderen werden na de geboorte zo snel mogelijk gescheiden van hun moeder. In sommige gevallen werden moeders geblinddoekt zodat ze geen band zouden opbouwen met hun baby. Of het kind werd tijdens de bevalling met een doek afgeschermd.

"Jullie werden bij voorbaat gediskwalificeerd als moeder", sprak Van Bruggen de aanwezigen toe. "De enige herinnering aan jullie baby was vaker een geluid dan een beeld." Al die tijd greep de overheid niet in, zei de staatssecretaris. "Die legde zich neer bij de autonomie van de begeleidende organisaties en de keuzes die daar werden gemaakt."

'Steken laten vallen'

De overheid heeft in plaats van naar deze mensen om te kijken "steken laten vallen", zei Van Bruggen. "Daar bied ik jullie namens het hele kabinet nadrukkelijk excuses voor aan. Dit had nooit mogen gebeuren."

Hoewel het vooral gaat over mensen die sinds de invoering van de adoptiewet in 1956 gedwongen hun kind moesten afstaan, zei Van Bruggen dat ze ook recht hoopt te doen aan moeders, vaders en kinderen die voor 1956 gedwongen van elkaar werden gescheiden.

José is een van de afstandsmoeders die haar baby gedwongen moesten achterlaten, vertelt ze bij Omroep Brabant:

De Raad voor de Kinderbescherming onderschrijft de excuses van het kabinet. In een verklaring erkent directeur Monique Schippers dat de dienst "destijds deel uitmaakte van een samenleving waarin ongehuwde meisjes en vrouwen vaak onder grote druk kwamen te staan en onvoldoende vrij konden beslissen".

Volgens de RvdK heeft de manier waarop de kinderen werden afgestaan "bij velen diepe sporen getrokken".

Levenslange schade

In april maakte het kabinet bekend dat het nog voor de zomer excuses zou gaan aanbieden aan de afstandsmoeders en kinderen.

Een speciale commissie die vorig jaar onderzoek deed naar afstand en adoptie in die periode, concludeerde dat de moeders en hun kinderen levenslange schade hebben geleden door de misstanden. Ook hadden de afstandsverklaringen die de moeders moesten ondertekenen volgens de onderzoekscommissie geen wettelijke basis.

Het kabinet werkt nu aan maatregelen die moeten bijdragen aan erkenning en herstel voor de betrokkenen. Daarbij worden de gedupeerden en belangenorganisaties betrokken. Daarover wordt nog voor het zomerreces een brief naar de Tweede Kamer gestuurd.

Na zeven jaar politieke strijd lijkt er beweging te komen in het stikstofdossier. Landbouwminister Jaimi van Essen presenteerde een omvangrijk maatregelenpakket waarmee hij Nederland van het stikstofslot wil halen. Tijdens het debat in de Tweede Kamer kreeg hij stevige kritiek van onder meer BBB en de PVV, maar er lijkt een meerderheid voor zijn plannen.

Politiek verslaggever Lars Geerts zag een vrij ontspannen minister: "Ik denk ook dat het vrij ontspannen debatteren is als je van tevoren al weet dat je een dikke tachtig zetels hebt die je plannen ondersteunen."

In deze aflevering van De Dag blikt Lars Geerts terug op het debat én op het stikstofdossier. Waarom verliep het debat anders dan eerdere jaren? En is Nederland 'stikstofmoe' geworden?

Luisteren?

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Ook kijken we naar de inhoud van het pakket. Waarom worden boeren rond kwetsbare natuurgebieden zwaarder geraakt dan elders? Wat betekenen de plannen voor de landbouw, de industrie en het verkeer? En waarom benadrukt Van Essen steeds dat zijn pakket alleen werkt als alle maatregelen samen overeind blijven? "De wens om duidelijkheid is groot. En ook het besef dat als er niets gebeurt, het land stil blijft staan. En zij dus ook.", vertelt Geerts.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl.

Presentatie en montage: Bart Tuinman
Redactie: IJsbrand Terpstra
Eindredactie: Lars Hulshof

Tijdens de hitte van vorige week in Nederland zijn volgens een eerste schatting van het RIVM ongeveer 480 mensen meer overleden dan verwacht. Er werden zo'n 3050 sterfgevallen verwacht, maar het werden er ongeveer 3530.

Vooral mensen van 80 jaar en ouder kwamen te overlijden. De meeste sterfgevallen waren naar verhouding in het oosten en het zuiden van het land, waar de temperaturen het hoogst waren.

Het RIVM zegt dat het beeld nog niet compleet is, omdat een overlijden soms pas na een paar weken wordt geregistreerd.

Het RIVM benadrukt dat ouderen en mensen met chronische ziektes kwetsbaarder zijn bij extreme hitte. Hun organen werken minder goed en ze drinken minder. Daarnaast zweten ze minder, waardoor hun lichaam de warmte niet goed kwijt kan.

De yen staat in Japan op een historisch laag niveau en dat is overal merkbaar. In maaltijdwinkel Manpukuya Tateishi in Tokio kost de gefrituurde kip weliswaar nog altijd 350 yen (ongeveer 2 euro), maar de Braziliaanse kippendij die daarvoor werd gebruikt, is twee keer zo duur geworden.

"De zwakke yen zet onze inkoop behoorlijk onder druk", zegt winkelmanager Ryosuke Kosaka tegen een journalist van Tokyo Broadcasting. Om de verkooprijs laag te houden, is hij overgestapt op Japanse kipfilet.

De Japanse munt zakte deze week naar ruim 162 yen per dollar, het laagste niveau sinds december 1986. Ook tegenover de euro is de munt fors verzwakt: tien jaar geleden kostte een euro nog ongeveer 114 yen, nu is dat ongeveer 185 yen.

Voor Japanse huishoudens is de zwakke munt vooral zichtbaar in het boodschappenmandje. In juli worden 2566 voedingsmiddelen duurder, zegt onderzoeksbureau Teikoku Databank. Voor september zijn al meer dan 3000 prijsverhogingen aangekondigd.

Renteverschil duwt de yen omlaag

De yen staat onder druk omdat sparen en beleggen in dollars veel meer oplevert dan in yen. De Amerikaanse rente staat op 3,5 tot 3,75 procent, terwijl de Japanse rente rond de 1 procent ligt. Daarom kiezen beleggers liever voor dollars. En hoe meer yen zij verkopen voor dollars, hoe verder de yen daalt.

"De energieschok door de oorlog tussen de VS en Iran gaf de yen het laatste zetje omlaag", zegt Lee Hardman, valuta-econoom bij de Japanse bank MUFG, tegen de Financial Times. De hogere olieprijs raakt Japan extra hard, doordat het land ruim 90 procent van zijn energie invoert en dat in dollars afrekent.

Maar de lage koers maakt vrijwel alles duurder wat Japan uit het buitenland haalt: verpakkingen, bouwmaterialen en grondstoffen. Bijna de helft van de voedselvoorziening wordt geïmporteerd.

Supermarkten zien de druk toenemen. Sommige chocoladeproducten zijn inmiddels 20 procent duurder dan een jaar geleden. Ook veel gekoelde producten als tofu en kaas werden duurder.

Fruitimporteur Hiroki Haccho in Tokio, die fruit uit onder meer de VS, Australië en de Filipijnen haalt, ziet tegelijkertijd lonen, energie, verpakkingen en valuta duurder worden. Het gaat zo snel, vertelt hij aan omroep NHK, dat hij vreest voor de toekomst. "Prijzen doorberekenen kan, tot consumenten afhaken."

Kernprobleem blijft onopgelost

Tokio probeerde de yen eerder dit jaar al te steunen door buitenlandse reserves te verkopen en met de opbrengst yen te kopen. Tussen eind april en eind mei ging het om 11.700 miljard yen. Zo'n ingreep kan de munt tijdelijk sterker maken, maar het effect verdween snel.

Beurshandelaren houden rekening met opnieuw ingrijpen door Tokio, maar "valuta-interventie heeft geen zin als Japan de fundamentele oorzaak van het probleem niet onder ogen ziet", verklaart Reiko Sera van Sumitomo Mitsui Trust Bank aan de krant Asahi. Zij wijst op het renteverschil met de VS, maar ook op zorgen over Japans ruime begrotingsbeleid.

Premier Takaichi kondigde onlangs een investeringsprogramma aan van 372.600 miljard yen, omgerekend ruim 2000 miljard euro, verspreid over veertien jaar. Onduidelijk bleef hoe dat moet worden betaald. Ook haar aangekondigde belastingverlagingen voeden de vrees dat Japan, ondanks zijn al torenhoge staatsschuld, opnieuw kiest voor ruim begrotingsbeleid. Voor beleggers dus weinig reden om yen te kopen.

Sommige bedrijven profiteren

Toch kent de zwakke yen ook winnaars. Bedrijven die veel in het buitenland verkopen, profiteren van de koers en krijgen bij het omrekenen van hun omzet meer yen terug. Zo heeft technologiebedrijf Hitachi berekend dat zijn omzet met 14,5 miljard yen stijgt als de dollar één yen duurder wordt. De winst neemt dan zo'n 1,5 miljard yen toe.

Ook toerisme profiteert: mede door de lage yen trok Japan in 2025 een recordaantal van 42,7 miljoen buitenlandse bezoekers. Op populaire toeristische locaties als Hakuba en Nozawa Onsen is de grondprijs in één jaar met meer dan 30 procent gestegen.

Volgens beleidsexpert Masashi Hashimoto is de huidige koers geen tijdelijk incident, maar "onderdeel van een langjarige verzwakking" van de economie, zei hij tegen de krant Asahi. In 1986 was Japan een exportmacht met een handelsoverschot van ruim 13.000 miljard yen. In 2025 had het land juist een goederenhandelstekort van ongeveer 849 miljard yen.

Examenleerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) maken zich zorgen omdat ze pas in de zomervakantie examen kunnen doen. Vanwege code rood werden vorige week 678 mondelinge staatsexamens afgelast. De inhaalexamens zijn nu gepland voor 18 juli en eind augustus.

"Vandaag is de diploma-uitreiking en we dachten dat het voor die tijd geregeld zou zijn", zegt Annette van der Poel, bestuurder van Orion College Drostenburg in Amsterdam, tegen NOS Stories. "Dit is echt ongekend."

Directeur Agnita Kingma van diezelfde school vertelt dat de impact voor leerlingen enorm is. "Waar andere leerlingen lekker vakantie vieren, hebben onze leerlingen dat niet. Je moet boeken en laptops meenemen en leren in de vakantie." Zo ook Bobbie van 16. "Ik heb nu meer tijd om te leren, maar ik vind het vervelend dat ik ermee bezig blijf", zegt hij.

Leerlingen van in totaal twaalf scholen moeten staatsexamens inhalen. Dat daar pas in de zomervakantie ruimte voor is, komt volgens het College van Toetsen en Examens (CvTE) door een tekort aan beschikbare examinatoren.

Staatsexamens

Het staatsexamen is bedoeld voor mensen in het voortgezet onderwijs die geen regulier onderwijs volgen en voor leerlingen van het voortgezet speciaal onderwijs. Het bestaat uit twee onderdelen: een schriftelijk examen dat gelijk is aan het reguliere VO-examen en een (deels) mondeling examen dat het schoolexamen vervangt. In juni en juli worden ongeveer 30.000 mondelinge examens afgenomen op 118 vso-scholen. Daarvoor zijn 1500 examinatoren nodig.

Niet alle vso-leerlingen doen staatsexamen. Sommige vso-scholen nemen de examens zelf af.

Het LBVSO, een organisatie die opkomt voor vso-leerlingen, wil dat er een noodplan komt om de capaciteit uit te breiden. "We willen dat er leraren vanuit het reguliere onderwijs bijspringen", zegt voorzitter Elijah Delsink. Zij leggen die eis neer bij het ministerie van OCW, het CvTE en de Dienst Uitvoering Onderwijs. Ook wil het LBVSO dat examinatoren die de leerlingen kennen examens mogen afnemen. Nu is de regel dat eigen docenten met het oog op onafhankelijkheid het examen niet mogen afnemen.

De afgelopen dagen kreeg het LBVSO veel meldingen met zorgen en klachten van examenleerlingen. Zij kunnen in de problemen komen met werk of een vervolgopleiding. "Leerlingen hebben straks niet op tijd hun diploma", zegt Delsink.

Dat merkt ook schooldirecteur Kingma. "Mag ik meedoen aan de introweek? Mag ik wel beginnen op mijn nieuwe school?" zijn vragen die ze hoort. "Dat wijzelf langer moeten doorgaan nemen we voor lief, dat is niet het belangrijkst. Het gaat ons aan het hart wat dit voor de leerlingen betekent."

Wouter van 16 is een van die leerlingen op het Orion College Drostenburg. "Mijn vrienden hebben al hun diploma en ik niet. Dat vind ik echt irritant." De 17-jarige Dana is blij dat zij waarschijnlijk in juli kan inhalen, zodat ze geen stress meer heeft over haar vervolgopleiding. Maar dat ze moet doorgaan terwijl andere leerlingen vrij zijn, vindt ze niet leuk. "Ik heb geluk dat ik geen vakantie had geboekt."

Hun school wil dat er snel een oplossing komt voor leerlingen die in onzekerheid zitten. "We eisen een officiële brief zodat leerlingen toch aan hun vervolgopleiding kunnen beginnen", zegt schoolbestuurder Van der Poel. Andere scholen lopen tegen dezelfde problemen aan. "We hebben nu contact moeten opnemen met vervolgscholen om afspraken te maken zodat leerlingen toch kunnen starten", zegt Hilke ter Braak van Attendiz Scholengroep. "Ouders zijn woest over de situatie."

Ingewikkelde puzzel

Het ministerie van OCW zegt tegen de NOS dat het een ingewikkelde puzzel is. Er moet rekening worden gehouden met de beschikbaarheid van scholen, leerlingen en examinatoren. "Maar het CvTE zet alles op alles om dit zo spoedig mogelijk rond te krijgen. Voor de meeste leerlingen lijkt dit ook al in juli te lukken."

Scholieren moeten in de regel uiterlijk 31 augustus hun diploma aanleveren om met een vervolgopleiding te starten. "We doen er alles aan om scholieren op tijd hun examen te kunnen laten doen en de uitslag mee te geven, zodat ze voor die datum weten of ze geslaagd zijn", stelt het ministerie.

Het percentage asielmigranten die worden verdacht van een misdrijf was ook in 2025 stabiel, heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) becijferd. Het percentage is al jaren 3 à 4.

Dat komt overeen met de cijfers bij de algemene Nederlandse bevolking als je de resultaten corrigeert op basis van groepssamenstelling, bleek uit eerder onderzoek. Daarbij is rekening gehouden met verschillen in bijvoorbeeld geslacht en leeftijd.

In de cijfers zijn de 113.000 mensen meegenomen die vorig jaar door opvangorganisatie COA werden gehuisvest. Daarbij gaat het niet alleen om asielzoekers, maar ook om statushouders die nog niet zijn doorgestroomd naar een woning.

Winkeldiefstal

Veel verdachten komen uit Algerije, Marokko en Tunesië. Asielzoekers uit die landen maken weinig kans op een verblijfsvergunning. Net als andere jaren waren er onder de verdachte asielmigranten relatief veel alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv's). 8 procent van het totale aantal COA-bewoners bestaat uit amv's, terwijl ze goed zijn voor 22 procent van het aantal verdachte COA-bewoners.

Winkeldiefstal en fietsendiefstal kwamen het vaakst voor, gevolgd door geweldsmisdrijven, vandalisme en het verstoren van de openbare orde.

Registraties bij de politie

In het afgelopen jaar zijn er door de politie ruim 7500 registraties gedaan waarbij een asielmigrant verdacht werd van een misdrijf. Dat is 23 procent meer dan in 2024. Het WODC heeft geen verklaring voor die stijging.

Sommige COA-bewoners werden overigens meerdere keren geregistreerd. In totaal gaat het om 3270 mensen.

"Het zijn met name pubers die hier zonder ouders zijn", zegt WODC-onderzoeker Sanne Noyon. "Het zijn ook vooral jongens en we weten dat jongens vaker crimineel gedrag vertonen dan meisjes. Daarom is het belangrijk dat die groep goede begeleiding krijgt."

Voor het COA valt het niet mee om voor die groep geschikte opvanglocaties te vinden, omdat gemeenten dat niet altijd aandurven. "Daardoor wordt het ook lastiger om die jongeren de begeleiding te bieden die ze nodig hebben", zegt Noyon. "Het is een proces dat zichzelf versterkt."

Er wordt nog onderzoek gedaan naar hoe criminaliteit bij COA-bewoners kan worden voorkomen. De onderzoekers hebben daar wel ideeën over. Ze denken dat het anders inrichten van opvanglocaties kan helpen, bijvoorbeeld als het gaat om de grootte of de samenstelling van de bewonersgroep.

Gewelddadige protesten

Het WODC valt onder het ministerie van Veiligheid en Justitie, dat gaat over Asiel en Migratie. Asielminister Van den Brink probeert al maanden gemeenten te bewegen om voldoende opvangplekken te regelen voor asielzoekers. Dat gaat moeizaam en leidde in verschillende plaatsen tot gewelddadige protesten, zoals in Loosdrecht.

De onderzoekers hopen dat het rapport kan helpen om gemeenten te overtuigen. "We hopen dat het helpt om de angel uit het publieke debat te halen", zegt Noyon. "Zodat het voor gemeenten makkelijker wordt om een locatie te openen. Op dit moment woont ongeveer de helft van de COA-bewoners op een noodlocatie die vaak niet de juiste voorzieningen heeft. Terwijl dat juist kan helpen om bewoners op het rechte pad te houden."

Het WODC heeft ook onderzoek gedaan naar het aantal incidenten bij azc's en noodopvanglocaties. Daaruit blijkt dat het aantal incidenten in de COA-locaties toenam met zo'n 6 procent. Dat komt overeen met de stijging van het aantal mensen dat door het COA wordt opgevangen. Zoals altijd komt verbale agressie en geweld het vaakst voor, gevolgd door fysieke agressie en geweld.