NOS Nieuws - Algemeen

Nederland heeft vandaag op een overwegend zonnige dag weer uitbundig Koningsdag gevierd. Op sommige plekken zoals Amsterdam en Utrecht werd het vanmiddag te druk, maar de sfeer bleef vooral gemoedelijk en feestelijk. Vanavond gaat het feesten op veel plekken nog door.

Koning Willem-Alexander vierde zijn verjaardag dit jaar in het Friese Dokkum, waar zo'n 21.000 bezoekers op afkwamen. Ook op tal van andere plekken in Nederland werd massaal feestgevierd.

Zoals gebruikelijk trokken honderdduizenden naar Amsterdam, maar de drukte leek minder extreem dan vorig jaar. Dat kan samenhangen met de strenge maatregelen die de gemeente voor de viering van dit jaar nam om af te komen van het imago 'dat alles maar kan en mag' op Koningsdag.

Pas om 17.30 uur, later dan in voorgaande jaren, gaf de gemeente voor het eerst een waarschuwing af voor drukte, voor twee straten in de Jordaan in het centrum van de stad en het Bijlmerplein in Amsterdam-Zuidoost. Een bredere oproep om niet meer naar de stad te komen bleef uit.

De gemeente sprak eerder in het liveblog nog van een "gezellige drukte" in de Amsterdamse binnenstad, maar verwijderde deze post in de loop van de middag toen het nog drukker werd.

De Amsterdamse politie zegt dat het lastig is om een beeld te schetsen, "omdat de situatie constant verandert". Rond 17.30 uur leek Koningsdag volgens een woordvoerder op een reguliere uitgaansavond, zonder "grote excessen". Eerder kwam de ME kort in actie nadat een pand aan de Prinsengracht werd gekraakt, meldt AT5.

Ook in Utrecht, Eindhoven en Breda werden mensen opgeroepen om niet meer naar delen van de binnenstad te komen vanwege de drukte. Daar liep het op sommige plekken zo vol dat straten tijdelijk werden afgesloten.

De NS rijdt een speciale oranjedienstregeling om feestvierders te vervoeren. Op drukke trajecten werden extra en langere treinen ingezet, onder meer richting Amsterdam. Volgens de vervoerder kwam de reizigersstroom rustig op gang en was het 's middags "druk, maar beheersbaar".

Vooral richting steden met grote feesten, zoals Eindhoven, Breda, Arnhem en Amsterdam, was het drukker dan gebruikelijk, zegt een woordvoerder. Rond het einde van de middag was het nog vooral druk rond de hoofdstad. De NS heeft voor Koningsdag ongeveer 100 extra schoonmakers ingezet om de treinen schoon te maken, maar meldt dat reizigers het overwegend netjes houden.

Creatieve kraampjes

Op tal van plekken in Nederland waren jong en oud vanochtend alweer vroeg in de weer om een plekje te bemachtigen op een van de vele vrijmarkten. Tussen kleding, speelgoed en ander klein grut vielen vooral de creatieve kraampjes op.

Op sommige plekken werd de actualiteit op de hak genomen: zo konden bezoekers in Weesp 'mikken op vrede' en werd in het Nijmeegse Goffertpark zelfs bitcoin geaccepteerd als betaalmiddel.

Verder werd Koningsdag gevierd met lokale tradities en evenementen, zoals het ringsteken in het Zeeuwse Tholen. In Alblasserdam verliep de herrietocht Luilak, een optocht vol scheurende auto's "relatief rustig", schrijft RTV Rijnmond. Wel werd een aantal agenten onwel door de grote hoeveelheid rook en uitlaatgassen, aldus de omroep.

Ook in Maastricht en Tiel was het gezellig druk op de vrijmarkt:

Al bijna twee maanden dobbert en ligt een bultrugwalvis voor de Duitse Oostzeekust. De een noemt hem Timmy, de ander Hope. Nu eens ligt hij op een zandbank, dan weer zwemt hij zich klaarblijkelijk vrij, om vervolgens toch weer te stranden.

De interesse is groot, getuige de talloze livestreams, liveblogs en thema-uitzendingen. Met morgenochtend het voorlopige hoogtepunt: de walvis wordt dan, als alles goed gaat, weggesleept.

De walviswaanzin is een mediahype waarin alles samenkomt: belangstelling voor een exotisch dier, emotionele betrokkenheid, wantrouwen tegen overheid en wetenschap en opmerkelijke politieke keuzes. Hoe rustig het dier erbij ligt, des te groter is de onrust over zijn lot.

Dagelijks pers

Eind maart was het nog een kort nieuwsbericht dat was besloten het zeezoogdier te laten sterven, omdat experts hulpacties zinloos noemden. De enige vraag die restte was of de walvis daarbij geholpen moest worden, bijvoorbeeld met explosieven.

Maar Timmy stierf niet. Bewegen deed hij evenmin. En dus lag hij wekenlang op dezelfde plek bij het eiland Poel, waar hij een toeristische trekpleister werd. Ook dagelijks van de partij: Till Backhaus (SPD), de deelstaatminister van Milieu die elke dag een persconferentie geeft.

De constante stroom aan aandacht ging gepaard met oproepen om de walvis te redden. Niet van biologen, maar van influencers, 'vrijdenkers' en complotaanhangers. Demonstranten probeerden bij het dier te komen en er werden Timmy-tattoos gezet. Online werden met behulp van AI-liedjes emotionele oproepen gedaan de walvis te 'bevrijden'.

Wereldwijd stranden voortdurend walvissen, maar in Duitsland is het uitzonderlijk. Duidelijke richtlijnen voor wat te doen ontbreken, de verantwoordelijkheid ligt bij lokale overheden.

Uiteindelijk bezweek Backhaus, die al 28 jaar milieuminister is maar zelden zo'n lastig dossier zegt te hebben gehad, voor de druk om toch iets voor het dier te doen. Hij stond een private hulpactie toe, opgezet door de oprichter van Mediamarkt en een paardensportmiljonair. Kennis van walvissen hebben ze niet, geld wél. Ze laten onder meer een dierenarts uit Hawaï overkomen.

Al snel ontstaan er conflicten binnen het divers samengestelde reddingsteam. Influencer 'Danny Firstclass', die beweert te praten met het dier, zou de operatie in gevaar brengen door al vloggend te dicht bij het dier te komen. De Hawaïaanse dierenarts vertrekt. Een andere dierenarts valt vanwege gezondheidsproblemen uit.

Nieuw plan

De reddingsoperatie gaat echter door. Het oorspronkelijke plan om Timmy met luchtkussens op te tillen en met twee pontons weg te trekken, wordt losgelaten. Het idee is nu de walvis in een bak van een duwboot te laten zwemmen. Vervolgens zou hij naar de Noordzee worden gevaren.

Kritiek is er volop. De operatie zou tot stress en verwondingen kunnen leiden. Bovendien betwijfelen mariene biologen sterk of Timmy, eenmaal terug op zee, zal overleven.

Ook het optreden van Backhaus roept kritiek op. Door bedenkingen van deskundigen opzij te schuiven, zou hij bijdragen aan afnemend vertrouwen in de wetenschap. Backhaus zou zichtbaarheid in dit heldenverhaal gebruiken met het oog op de deelstaatverkiezingen in september. Erst Walkampf, dann Wahlkampf kopte de krant FAZ: eerst de strijd om een walvis, dan om de kiezer.

En natuurlijk is er de vraag waarom het leed van dit ene dier de aandacht van een minister en het halve land krijgt, maar ander, vaak veel grootschaliger dierenleed onopgemerkt blijft.

De walvis is het perfecte 'mediadier', zo legden psychologen en media-onderzoekers uit in Duitse media. Het is groots, indrukwekkend en relatief slim. Het is een dankbaar dier in boeken, sprookjes en films en daarmee een 'emotioneel nabij dier' geworden.

Aan de Münchner Merkur vertelde onderzoeker van complottheorieën Sebastian Bartoschek dat die menselijke projectie ertoe leidt dat het dier zich leent voor complottheorieën. De wetenschap en de staat zouden het dier doelbewust aan zijn lot willen overlaten. Zijn lot is voor complotdenkers een vrijheidsstrijd.

Symbool

Bioloog en natuurfilmmaker Ina Knobloch hoopt dat Timmy een ander symbool wordt. In een interview met de FAZ noemt ze walvissen 'tuinmannen van de oceaan', omdat zij veel CO2 opnemen, hun uitwerpselen plankton voeden en hun karkassen voeding vormen voor andere dieren. Een gezonde oceaan zorgt voor gezonde walvissen en vice versa.

Het 'Timmy-drama' zou de aandacht hierop kunnen richten, hoopt Knobloch. "Hij laat zien wat we de oceanen aandoen. We moeten meer doen om die te beschermen."

In Litouwen zijn dertien mensen aangeklaagd voor het beramen van twee moorden. Volgens de politie werkten de verdachten in opdracht van de Russische geheime inlichtingendienst GROe. In een persbericht schrijft de politie de moorden te hebben verijdeld.

De slachtoffers waarop de verdachten het hadden gemunt zijn een Rus en een persoon uit Litouwen. De politie zegt dat zij doelwit waren vanwege hun politieke overtuigingen.

Terreuraanslagen

De verdachten beraamden niet alleen twee moorden, maar waren volgens de politie ook bezig met het plannen van terroristische aanslagen. Zo hebben ze mogelijk gegevens over de militaire infrastructuur in Litouwen verzameld en waren ze volgens de politie bezig met het voorbereiden van brandstichting van militaire goederen die bestemd zijn voor Oekraïne.

Deze voorbereidingen zijn volgens de politie "gepland en gecoördineerd als onderdeel van bredere terroristische activiteiten".

Door volgapparaat ontdekt

Op 12 maart werden de eerste verdachten gearresteerd. In de periode die daarop volgde, werden nog meer verdachten opgepakt. In totaal heeft de politie negen mensen aangehouden, naar vier anderen wordt nog gezocht. Tegen hen is een internationaal arrestatiebevel uitgevaardigd.

De zaak kwam aan het rollen toen de Rus zich meldde bij de politie. Hij had in zijn auto een volgapparaat gevonden, dat hij daar niet zelf had neergelegd. Uit het onderzoek dat de politie daarop instelde bleek dat er plannen bestonden om hem te vermoorden.

Na verder onderzoek wist de politie de mogelijke daders en andere verdachten te identificeren. Ook ontdekte de politie dat zij bezig waren met het plannen van de moord op een ander slachtoffer, de persoon uit Litouwen. De verdachten zouden sinds 2024 bezig zijn geweest met het verzamelen van informatie over hun doelwitten.

Internationaal netwerk

De verdachten komen uit Rusland, Belarus, Oekraïne, Georgië, Letland, Moldavië en Griekenland. Sommigen van hen wonen in Litouwen, anderen zouden naar dat land zijn gekomen om de geplande moorden uit te voeren. Een aantal van hen had volgens de politie contact met lokale criminele organisaties over het plannen van de moorden.

Om de verdachten te arresteren heeft de Litouwse politie samengewerkt met politiediensten uit andere landen. Zo werden naast in Litouwen ook huiszoekingen in Polen, Oekraïne en Griekenland gedaan. Drie verdachten die in het buitenland verblijven, worden uitgeleverd aan Litouwen en er wordt nog onderzocht of twee anderen ook overgedragen kunnen worden.

De Poolse influencer Piotr Garkowski heeft het wereldrecord geld inzamelen
via een livestream verbroken. Negen dagen lang streamde Garkowski op YouTube vanuit een klein appartement, waarbij hij continu een rapnummer over kanker afspeelde. Hij haalde zo bijna 60 miljoen euro op voor kinderen met kanker.

Het nummer, I'm still here, werd geschreven door de Poolse rapper Bedoes 2115 en Maja Mecan, een 11-jarig meisje dat voor de derde keer leukemie heeft. Het nummer is een disstrack tegen kanker.

Beluister het nummer via YouTube:

Garkowski, die het pseudoniem Łatwogang gebruikt, wilde 500.000 zloty (zo'n 118.000 euro) ophalen. Maar nadat verschillende beroemdheden en bedrijven zich bij de actie hadden aangesloten, verbrak hij het Guinness World Record van 16,7 miljoen euro. Dat record werd behaald door twee Franse streamers in 2025.

Garkowski had tegen zijn miljoenen volgers op sociale media gezegd dat hij geld zou inzamelen via een livestream, maar liet de duur afhangen van het aantal likes dat een van zijn TikTok-posts zou krijgen. Zijn post, waarbij één like stond voor één seconde streamen, verzamelde uiteindelijk genoeg likes om negen dagen lang onafgebroken te streamen.

Op het hoogtepunt keken er volgens Poolse media ongeveer 1,5 miljoen mensen naar de stream. Verschillende Poolse beroemdheden en bedrijven sloten zich aan bij de actie. Ook de zanger van de band Coldplay, Chris Martin, verscheen kort op de livestream met een video waarop hij een geïmproviseerd nummer speelde.

'Kleine strijders'

Het geld gaat naar de Cancer Fight Foundation, een organisatie die zich inzet voor kinderen met kanker. De organisatie schrijft op X dat bij het enorme bedrag een enorme verantwoordelijkheid komt kijken. Daarom wil de stichting een speciale website lanceren waar wordt gedeeld hoe de fondsen van de campagne worden gebruikt.

In een interview met de Poolse radio noemde Garkowski de inzamelingsactie een "wonder". Hij prees de donateurs en noemde de kinderen met kanker "kleine strijders".

Op het eerste oog is er niets bijzonders aan het Nederlandse vrachtschip de Amadeus Saffier. Het levert goederen af in havens in en rond Europa. Rollen staal naar Turkije, en onlangs zakken cement naar Ibiza. Diesel stuwt het schip voort, zoals bij de meeste vrachtschepen. Tot de juiste wind opsteekt, dan gebeurt er iets opmerkelijks.

De Amadeus Saffier is een van inmiddels bijna honderd grote vrachtschepen die gebruik maken van speciale windaandrijving. Het schip kan twee grote masten opklappen die als een soort verticale vliegtuigvleugels de windenergie omzetten in stuwkracht, waardoor het schip vooruitgaat. Het resultaat: minder brandstofgebruik, meer snelheid.

Steeds meer reders maken de rekensom. Twee jaar geleden was de technologie nog een nieuwigheid. Afgelopen december voeren er 85 grote tankers en bulkschepen rond met deze masten. Op dit moment zijn dat er 96, blijkt uit cijfers die NOS opvroeg bij de International Windship Association.

De snelle toename zet voorlopig door. "We verwachten dat het aantal schepen over een jaar is verdubbeld", zegt Gavin Allwright, secretaris-generaal van de internationale vereniging voor windschepen. "Op dit moment zijn ruim 120 nieuwe bestellingen bij werven die windschepen maken."

Veel interesse

Het is druk in de loods in Zeewolde. Uit de cijfers van de vereniging blijkt dat een kwart van de installaties op vrachtschepen hiervandaan komt. Het Nederlandse bedrijf Econowind is wereldwijd marktleider op het gebied van windaandrijving, die ze VentoFoils noemen.

"Zeker met de huidige olieprijzen zie je dat er heel veel interesse is", zegt Chiel de Leeuw, commercieel directeur van Econowind. "De investeringsbereidheid is nu net wat minder omdat reders even afwachten wat er gebeurt. Maar ze zijn zich aan het voorbereiden op de toekomst. Als er wellicht een hogere olieprijs blijft wordt de businesscase voor ons beter."

Ook de eigenaar van de Amadeus Saffier ziet de voordelen in deze tijd van hoge dieselprijzen. "Brandstofbesparing is op dit moment natuurlijk enorm actueel, gezien de situatie in de Golfregio", zegt Cynthia Everduin, operationeel directeur van De Bock Maritiem. "We zijn blij dat we een paar jaar geleden deze weg al zijn ingeslagen."

Emissie verlagen

Gemiddeld verbruikt de Amadeus Saffier 10 procent minder brandstof. Dat komt niet alleen door de windaandrijving. Everduin: "Ook de rompvorm is geoptimaliseerd."

De Bock liet het schip nieuw bouwen in 2024. In hetzelfde jaar liet de Rotterdamse reder Anthony Veder masten op een bestaand schip zetten. "De besparing bij ons is nu zo'n 2 tot 4 procent", zegt Nynke de Bakker, woordvoerder van de rederij. "Maar onze masten zijn dan ook lager dan bij nieuwbouw."

In de toekomst zou Anthony Veder de windaandrijving liever toepassen op nieuwbouwschepen. Toch is ook deze rederij blij met de stap die ze namen. "Je zoekt naar manieren om de emissie te verlagen", zegt De Bakker. "Andere brandstoffen zijn moeilijk in de scheepvaart, zeker bij een bestaand schip."

Vliegers op schepen

Lagere emissies waren ook een belangrijke reden voor Johan Boomsma, vanwege de brandstofbesparing, maar ook vanwege de toenemende regels rond verduurzaming. "Ik heb altijd geloofd in wind", zegt de eigenaar van Boomsma Shipping. "Wij begonnen al een jaar of zes geleden met deze technologie. Het stond toen echt nog in de kinderschoenen. We zaten bij de eerste tien wereldwijd."

De wind heeft Boomsma zeker besparing gebracht. "Maar niet zoveel als aanvankelijk gedacht", zegt hij. "We waren er ook vroeg bij. Nu is de technologie verder. Ons schip heeft twee units van 10 meter hoog, we gaan er in de toekomst eentje van 25 meter doen."

Hij ziet allerlei vormen van windaandrijving langskomen. "Je hebt zelfs grote vliegers op schepen, maar dat is nog wel een droomwereld", zegt de windveteraan. "Het meest mainstream zijn nu de foils en de rotors, dat zijn stalen masten die ronddraaien."

De Amadeus Saffier heeft Ibiza inmiddels achter zich gelaten. Het vaart in noordelijke richting, ten noorden van het eiland Mallorca. Met hulp van de wind.

Een 18-jarige Fransman is in Singapore aangeklaagd omdat hij aan een rietje uit een drankautomaat likte en het vervolgens teruglegde, schrijven Singaporese media.

De tiener filmde de daad vorige maand en plaatste de video op zijn sociale media. De beelden gingen viraal in Singapore, schrijven media.

Volgens rechtbankdocumenten moest het bedrijf van de drankautomaat alle 500 rietjes in het bakje vervangen. Het bedrijf, dat sinaasappelsap verkoopt, heeft aangifte gedaan. De man is aangeklaagd voor vandalisme en het verstoren van de openbare orde.

Als hij schuldig wordt bevonden aan vandalisme riskeert hij een gevangenisstraf van twee jaar en een boete. Hij kan drie maanden celstraf en een boete krijgen als hij wordt veroordeeld voor het verstoren van de openbare orde.

Singapore staat bekend om zijn strenge straffen voor vandalisme en vernieling. Zo staat er een hoge boete van duizenden euro's op het weggooien van afval op straat. Ook heeft het land een kauwgomverbod en is het uitspugen van kauwgom op straat verboden.

De koninklijke familie heeft 'Keningsdei' in Friesland gevierd met schaatsen, fierljeppen en andere typisch Friese gebruiken.

Zo lag in de gracht een skûtsje, een traditioneel schip waarvan de koning een zeil hees. De prinsen Constantijn en Maurits gingen fierljeppen. In hun pak waagden zij de sprong met de polsstok en kwamen in het zand terecht. "Het zag er niet uit als een winnaarssprong", zei Maurits, "maar wie niet waagt, die niet wint". Ook werd het Fries kaatsspel gedemonstreerd.

Bekijk de sprong van de prinsen:

De koning was in 1986 ook in Dokkum, toen hij als 18-jarige kroonprins onder de naam W.A. van Buren meedeed aan de Elfstedentocht. "Toen was het ook een groot feest, maar mijn prioriteit was toen om hier snel om te draaien", zei de 59-jarige koning. "Maar nu zou ik hier niet meer weg willen." Hij bedankte de Dokkummers in het Fries.

Stempelposten

En net als bij de Elfstedentocht moest de familie langs stempelposten. Ze kwamen onder anderen oog in oog te staan met oud-turner Epke Zonderland en Cambuur-trainer Henk de Jong, die de eerste post bemanden.

De familie was gekleed in de kleuren van de Dokkumse vlag: Willem-Alexander droeg een blauw pak, prinses Ariane een witte broek en top, prinsessen Amalia en Alexia waren in het rood gekleed en koningin Máxima in een gele jurk.

Zoals ieder jaar was het druk langs de route. De koning en de andere leden van het koninklijk huis schudden handen van het publiek en gingen met hen op de foto. Ook deed de familie een quiz met vragen over Friesland. Zo kwam uit een vraag naar voren dat 3 procent van de Friezen niet trots is om Fries te zijn. "En dat is 3 procent te veel", grapte de koning.

Klein protest

Langs de route was een klein protest te zien. Een groep republikeinen hield borden vast met daarop "Willem de laatste". De betogers hadden ook een grote dinosaurus van 10 meter hoog langs de route willen opstellen, omdat het koningshuis volgens hen tot het verleden behoort, maar dat wilde de gemeente niet. In een kort geding kreeg Dokkum gelijk van de rechter, dus stond de dinosaurus bij een rotonde buiten het centrum.

De route ging verder onder meer langs een ijsbaan waar de koning en zijn gevolg onder anderen ontmoetingen hadden met olympisch medaillewinnaar Marijke Groenewoud en Henk Angenent, de laatste winnaar van de Elfstedentocht.

De drijvende ijsbaan was op het water gelegd op de plek waar de koning voorbijkwam toen hij meedeed aan de Elfstedentocht. De koning schaatste met Máxima een aantal rondjes en ook hun dochter Ariane, die iets onwenniger op de schaatsen stond ("het is even geleden", verontschuldigde ze zich), kwam het ijs op.

Daarna werd onder meer kort gegeten en ging de familie in gesprek met een aantal maatschappelijke organisaties.

TU Delft

De dag werd afgesloten op een podium waar de koning de organisatoren en de inwoners van Dokkum en Friesland bedankte met de woorden "Tige tank" (veel dank).

De familie stond ook de NOS te woord. Prinses Ariane maakte bekend dat ze volgend jaar Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek gaat studeren aan de TU Delft. De prinses heeft momenteel een tussenjaar. "Ik ben heel blij dat ik toegelaten ben. Dat is een enorme kans."

Het farmaceutische bedrijf Organon, met een productielocatie in Oss, wordt waarschijnlijk overgenomen door het Indiase Sun Pharmaceutical. Het bedrijf telt bijna 12 miljard dollar neer voor Organon. Het gaat om een van de grootste buitenlandse overnames ooit door een Indiaas bedrijf.

Organon is van Nederlandse oorsprong, maar was jarenlang onderdeel van het Amerikaanse geneesmiddelenbedrijf MSD. In 2020 maakte MSD bekend een nieuw zelfstandig beursgenoteerd bedrijf op te richten en daarvoor een oude naam te gebruiken: Organon & Co. Het bedrijf stond nog wel aan de Amerikaanse beurs genoteerd, maar ging sindsdien zelfstandig verder.

Wereldwijd werken er zo'n 10.000 mensen voor Organon. Ongeveer 2500 van hen werken in Oss, het Belgische Heist-op-den-Berg en op kantoren in Amsterdam en Brussel.

Geneesmiddelen voor vrouwen

Sun Pharmaceutical is het grootste farmaceutische bedrijf van India. Het bedrijf ziet vooral kansen in Organons geneesmiddelen voor vrouwen, zoals anticonceptie en behandelingen voor menopauze en borstkanker, meldt Omroep Brabant.

Daarnaast verwacht Sun via Organon makkelijker toegang te krijgen tot grote markten, waaronder China. De overname is nog niet helemaal rond. Toezichthouders en aandeelhouders moeten nog toestemming geven.

Organon werd bijna honderd jaar geleden opgericht. Het bedrijf haalde jarenlang insuline, een cruciaal medicijn tegen suikerziekte, uit de organen van varkens. Later werd het bedrijf vooral bekend door de anticonceptiepil en zwangerschapstesten.

Op zaterdag is een geschil tussen twee families over een waterbron in Tsjaad compleet uit de hand gelopen. Er vielen zeker 42 doden en tien anderen raakten gewond, meldde vicepremier Mahamat gisteren.

De ruzie vond plaats nabij de stad Guereda in de provincie Wadi Fira, dicht bij de grens met Sudan, maar in een groot gebied waren er wraakacties. Volgens de vicepremier was het daarom nodig het leger op het conflict af te sturen.

Mahamat zei dat de situatie nu onder controle is en kondigde aan dat er een "traditioneel bemiddelingsproces" in het dorp begint. Ook komt er een procedure om de strafrechtelijke verantwoordelijkheid vast te stellen. De regering zal "alle noodzakelijke maatregelen" nemen om destabilisatie van het grensgebied te voorkomen.

Schaarste

Soortgelijke conflicten over grondstoffen komen vaker voor in Tsjaad. Vorig jaar leidden ruzies tussen boeren en herders nog tot 42 doden. De ngo International Crisis Group (ICG) schat dat conflicten tussen boeren en herders tussen 2021 en 2024 in totaal meer dan duizend doden en 2000 gewonden hebben gekost.

Tsjaad vangt meer dan 1,2 miljoen vluchtelingen op van gewapende conflicten in Centraal-Afrikaanse Republiek, Kameroen en Sudan. Daardoor is er een toenemende schaarste aan grondstoffen.

In februari sloot Tsjaad de grens met Sudan nog "tot nader order", nadat er meerdere keren Sudanese milities de grens waren overgestoken.

Aan hoofdpijndossiers geen gebrek dezer dagen in Downing Street, het machtscentrum van de Britse politiek. En allemaal hebben ze een link met Amerika. Afgelopen week moest premier Starmer zich andermaal verantwoorden voor de aanstelling van de omstreden politicus Peter Mandelson als ambassadeur in Washington. Vandaag dient zich een nieuw mijnenveld aan: een driedaags staatsbezoek van koning Charles aan de Verenigde Staten, dat doorgaat ondanks de aanslag op president Trump afgelopen weekend.

Het is geen geheim dat Trump een fascinatie heeft voor de pomp and ceremony van de Britse monarchie. Starmer dacht hier handig gebruik van te maken en zette Charles in als diplomatieke joker. Hij had er nadrukkelijk voor gekozen om confrontaties met de Amerikaanse president zoveel mogelijk te vermijden. Starmer hoopte met vleierij de banden met het Witte Huis warm te houden.

Kort na Trumps inauguratie, begin vorig jaar, kwam Starmer al op bezoek in het Witte Huis met een brief van de koning. Dat was een uitnodiging aan de president voor een staatsbezoek, Trumps tweede aan het VK. Dat bezoek vond plaats in september, waarbij de president logeerde bij de koning op Windsor Castle. Trump kwam hierop met een tegenuitnodiging voor een staatsbezoek van Charles aan de VS.

Slijmdiplomatie

Met zijn slijmdiplomatie naar Ruttiaans voorbeeld probeerde Starmer de Amerikaanse president te committeren aan de NAVO, de strijd in Oekraïne en goede handelsbetrekkingen. Aanvankelijk leek deze tactiek vruchten af te werpen. Het Verenigd Koninkrijk sloot een relatief gunstige handelsdeal met de Amerikanen en de Britse premier leek een amicale band op te bouwen met de man in het Witte Huis.

Maar de laatste maanden blijkt dat er grenzen zitten aan die benadering. De Amerikanen hielden zich niet aan de afspraken van de handelsdeal. Trump lag op ramkoers met Downing Street in zijn pogingen om Groenland in te lijven. De oorlog in het Midden-Oosten deed de relatie verder verslechteren.

De Britten weigerden aanvankelijk toestemming te geven voor het gebruik van hun militaire bases voor een aanval op Iran. Later kwam er alsnog toestemming, maar daar waren wel allerlei beperkingen aan verbonden. Zo mocht de Amerikaanse luchtmacht de Britse bases alleen gebruiken voor "defensieve acties". Carte blanche kreeg het Witte Huis nooit.

Dit leidde tot grote woede bij Trump. Hij haalde steeds harder uit naar Keir Starmer (zie kader). De Britse premier op zijn beurt begon zich steeds feller af te zetten tegen het Witte Huis. Op een gegeven moment zei Starmer dat "hij het helemaal had gehad" met de sterk gestegen energiekosten voor Britse huishoudens die het gevolg waren "van de acties van Poetin en Trump".

De herhaaldelijke beledigingen van Trump

Wat aanvankelijk nog leek op een diplomatieke meesterzet, is nu dus uitgegroeid tot een potentieel mijnveld voor Starmer. Waar het bezoek van koning Willem-Alexander aan het Witte Huis grotendeels achter gesloten deuren plaatsvond, voltrekt het Britse staatsbezoek zich in de volle schijnwerpers. Charles wordt getrakteerd op een groots staatsbanket en een garden party bij het Witte Huis. De climax is een toespraak van de koning voor het Amerikaanse Congres.

'Grote kans op blamage'

Trump zei afgelopen week in een interview met de BBC dat het bezoek van de koning zijn relatie met het VK kan herstellen. Maar politicoloog Anand Menon, hoogleraar aan King's College London, ziet nog heel wat beren op de weg. "Het is onmogelijk om Trump in bedwang te houden. Hij zal zich ongetwijfeld beleefd opstellen naar de koning. Maar een losse opmerking in de trant van 'jullie premier is niet zo cool als de koning' is al snel gemaakt. De kans op een blamage is groot."

Ed Davey, de leider van de oppositiepartij Liberaal Democraten, had Starmer opgeroepen het staatsbezoek te schrappen. "Trump is een illegale en verwoestende oorlog begonnen in het Midden-Oosten die de energieprijzen omhoogduwt voor Britse huishoudens. Het staatsbezoek van onze koning kan je beschouwen als een enorme diplomatieke overwinning voor president Trump. We zouden die niet moeten gunnen aan iemand die ons herhaaldelijk beledigt en ons land beschadigt."

Maar het was onmogelijk voor Downing Street om het hele staatsbezoek terug te draaien. Ook al is de relatie tussen Trump en Starmer in rap tempo verslechterd, er staat voor de Britten simpelweg te veel op het spel. "De Britse staat is zo afhankelijk van Amerika voor haar veiligheid", zegt Menon daarover. "Voor de Britten is een wereld zonder de special relationship ondenkbaar."

En hoe kijkt Charles aan tegen het staatsbezoek? Naar verluidt zou de koning not amused zijn dat hij als een diplomatieke pion wordt ingezet om Trump te paaien. Maar zoals gebruikelijk blijven de koninklijke kaken stijf op elkaar. Zoals wel vaker bij controverses geldt altijd het motto van de Windsors: never complain, never explain.

Veiligheidsmaatregelen rond het staatsbezoek

Vanwege de mislukte aanslag tijdens het Correspondents' Dinner in Washington van afgelopen weekend is er in het Verenigd Koninkrijk extra aandacht voor de veiligheid van het Britse koningspaar tijdens hun bezoek aan de VS.

De secretaris-generaal van premier Starmer zei dat de regering en het paleis voorafgaand aan de reis nauw hebben samengewerkt met Amerikaanse functionarissen. "Vandaag vinden er verdere gesprekken plaats, in aanloop naar volgende week", zei hij tegen de BBC.

Volgens schaduwminister Philp van Binnenlandse Zaken moet het bezoek "absoluut doorgaan", omdat geweld de diplomatieke betrekkingen en de normale gang van zaken in de politiek niet mag belemmeren.

Thomas Plantenga is de CEO van Vinted, het tweedehands (kleding)verkoopplatform waarvan de omzet deze maand steeg tot boven de 1 miljard euro. Hij is de eerste gast in een interviewreeks deze week met mensen die ons de afgelopen tijd zijn opgevallen in het nieuws.

Plantenga reageert onder andere op kritiek dat Vinted niet zo duurzaam is als het lijkt. "Ik zie een heleboel mensen meningen naar buiten gooien die nergens op gebaseerd zijn", zegt hij geïrriteerd. "Het is misinformatie, het is gewoon niet waar."

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Juist om de geloofwaardigheid van de duurzaamheidsmissie van Vinted te waarborgen voert het bedrijf naar zijn zeggen een gevecht tegen bijvoorbeeld dropshippers, die hij omschrijft als 'enorme machines die ons platform proberen te kraken'.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Max Smedes en Lisa Konings

China wil dat de overname van het AI-bedrijf Manus door het Amerikaanse Meta wordt teruggedraaid. Een duidelijke reden waarom de autoriteiten de deal verbieden wordt niet gegeven. Maar uit een korte verklaring valt op te maken dat China niet wil dat de kunstmatige intelligentie van Manus in buitenlandse handen komt.

Manus werd nog geen vijftien maanden geleden gelanceerd. De chatbot die direct opdrachten kan uitvoeren werd opgericht door de Chinese programmeur Xiao Hong. In acht maanden zou Manus al een omzet van meer dan 100 miljoen dollar hebben gehad.

Overname van 2 miljard

Meta legde eind vorig jaar zeker 2 miljard dollar neer om Manus in handen te krijgen. Het was op twee na grootste aankoop ooit voor de Amerikaanse techgigant. Voor de overname verhuisde Manus in juli vorig jaar het hoofdkwartier van Peking naar Singapore. Het opende toen ook kantoren in Tokio en San Francisco.

Nadat oprichter Xiao Hong bij Meta de leiding had gekregen over de AI-strategie, werd in maart de technologie van zijn bedrijf geïntegreerd in Facebook, Instagram en WhatsApp.

Opvallend is dat China vorig jaar nog goedkeuring gaf voor de verhuizing naar Singapore, zo schreef de Financial Times vorige week in een reconstructie. De AI van Manus werd toen niet als cruciale techniek beoordeeld. Daarbij zou een verhuizing terug naar China eenvoudig te realiseren zijn. Maar de Chinese toezichthouders zouden nu vanuit de regering onder druk zijn gezet dit besluit "te corrigeren".

Oprichters vast in China

Onduidelijk is hoe het verder moet met Manus nu China de overname verbiedt. Volgens de FT zitten Xiao Hong en zijn mede-oprichter vast in China. De twee mochten het land niet uit tot er een besluit over de overname van hun bedrijf was genomen. In de korte verklaring melden de Chinese autoriteiten ook niet wat er nu moet gebeuren.

China en de Verenigde Staten liggen al enige tijd met elkaar overhoop wat betreft handel en de race om krachtigste kunstmatige intelligentie. De VS wil bijvoorbeeld niet dat de "super-AI" Mythos van het Amerikaanse Anthropic in China wordt gebruikt. Mogelijk gebruikt China nu de overname van Manus als drukmiddel tegen de VS.

Manus en Meta hebben zelf nog niet gereageerd op het overnameverbod.

Correspondent China Gabi Verberg:

"Om zowel economische als geopolitieke redenen was dit een gevoelige verkoop. Kunstmatige intelligentie geldt als één van de belangrijkste strategische ontwikkelingsgebieden voor China. De overheid doet er dan ook alles aan om zowel private als publieke bedrijven maximaal te faciliteren in hun groei. Het is dan vervolgens niet de bedoeling dat als deze bedrijven succesvol zijn, ze het land verlaten en hun verworven kennis in de verkoop doen. En zeker niet aan de VS.

Daarmee raken we aan een tweede gevoeligheid. De handelsoorlog tussen China en de VS mag tijdelijk dan afgekoeld zijn toen de landen hun importheffingen voor een jaar verlaagden, maar de technologische rivaliteit is onverminderd intens.

Beide landen werpen blokkades op om elkaars ontwikkeling te remmen: van exportrestricties op geavanceerde chips en kritieke grondstoffen tot het weren van technologieën en investeringen. De blokkade van de verkoop van Manus lijkt daar het laatste slachtoffer van."

De Britse politie heeft een 51-jarige man opgepakt voor brandstichting bij een queer club in Milton Keynes, een stad ten noordwesten van Londen. In de nacht van zaterdag op zondag brak de brand uit in de club, die op dat moment stampvol was. Er zijn geen gewonden gemeld.

Ooggetuige Molly Firman zei tegen de BBC dat medewerkers en beveiligers "uit het niets" begonnen te schreeuwen dat iedereen "nu naar buiten moest". Het vuur breidde zich snel uit. Op het hoogtepunt waren er twaalf brandweerwagens nodig om de brand te blussen.

Een woordvoerder zei gisteren dat de brandweer voorlopig nog ter plaatse zou blijven, onder andere om na te blussen.

Frank McMahon, wiens familie de club al 36 jaar runt, zei in een verklaring dat hoewel hij "diep bedroefd" is dat Pink Punters volledig is verwoest, hij opgelucht, dankbaar en trots is dat er geen personeel of bezoekers gewond zijn geraakt en dat iedereen veilig naar huis is gegaan.

De politie zegt dat de verdachte voorlopig vast blijft zitten en vraagt om niet te speculeren over het motief.

Voormalig ASML-bestuurder Martin van den Brink is per direct vertrokken als commissaris van chiptoeleverancier ASM International. Het concern heeft geconcludeerd dat "andere professionele activiteiten" van Van den Brink kunnen leiden tot belangenverstrengeling.

De kans daarop is volgens ASM International kennelijk zo groot, dat het beter is dat Van den Brink als commissaris vertrekt "om te voorkomen dat een dergelijke situatie, of de schijn ervan, in de toekomst ontstaat". Volgens het bedrijf is het besluit in overleg en "met wederzijds begrip" genomen.

Welke belangenverstrengeling dit kan zijn maakt ASM International niet duidelijk. Het bedrijf was niet direct bereikbaar voor een nadere toelichting. Van den Brink is op dit moment alleen nog als adviseur bij ASML betrokken. Hij begon in 1984 bij de maker van chipmachines uit Veldhoven, die wereldwijd marktleider is, en klom op tot Chief Technology Officer. Een maand na zijn vertrek bij ASML in 2024 haalde ASM International Van den Brink binnen als lid van de raad van commissarissen. Toen verwachtte het concern nog dat hij "een onschatbare bijdrage zal leveren".

Striptekenaar Dick Matena is gisteren op 83-jarige leeftijd overleden. Dat heeft de hoofdredacteur van het tijdschrift Eppo, waar Matena al jaren voor schreef en tekende, laten weten aan de NOS. Matena was bekend van zijn werk in stripreeksen als Argonautjes, Ridder Roodhart en Grote Pyr.

Matena begon op 17-jarige leeftijd bij Toonder Studio's. Daar leerde hij het vak van onder meer Marten Toonder, Thé Tjong Khing en Piet Wijn. Bij Toonder Studio's werkte hij ook mee aan bekende series als Tom Poes en Panda.

De striptekenaar maakte ook stripversies van kinderboeken en romans als De Avonden, Turks Fruit, Dik Trom en Kruimeltje. Hij geldt als de grondlegger van deze 'literaire verstripping' van romans. Ook schreef en tekende hij Virl voor het maandblad Mickey.

Over het verstrippen van literaire boeken zei hij in 2011 in een interview: "Ik ben een vrij klassieke tekenaar, die voor zijn eigen plezier die boeken is gaan verstrippen, voornamelijk omdat ik een manier gevonden heb om alle tekst van de schrijvers te gebruiken. Ik vind het leuk dat ik iets nieuws heb kunnen brengen, maar voor mij is het meer een ode aan de echte literatuur dan dat ik zelf probeer literatuur te maken."

Naakt meisje

In de jaren 80 maakte hij striptekeningen voor volwassenen, zoals Lazarus Stone en Sterrenschip. Ook werd zijn werk in landen als de Verenigde Staten, Frankrijk en Spanje gepubliceerd.

Matena woonde in de jaren 80 in Spanje, waar hij voor een Spaans agentschap Het Web en De Prediker tekende. Die laatste strip veroorzaakte veel ophef vanwege het afbeelden van een naakt meisje.

"Het is bespot en het heeft mijn hele internationale carrière naar de gallemiezen geholpen," zei Matena daarover tegen tijdschrift Vooys. "Ik heb er ontzettend veel last mee gehad, en dat vond ik absoluut niet leuk, maar aan de andere kant heb ik mensen er wel behoorlijk mee ontregeld, wat ook een definitie van kunst is."

'Iconische stripmaker'

In 1986 ontving Matena voor zijn werk de Stripschapprijs, de belangrijkste oeuvreprijs voor striptekenaars in Nederland.

Hij is na een kort ziekbed in zijn huis in Amsterdam overleden.

"Met het overlijden van Dick Matena verliest de Nederlandse stripwereld een iconische stripmaker en verteller", zegt Eppo-hoofdredacteur Rob van Bavel. "Zijn gedrevenheid en vakmanschap waren ongekend."

De waardering voor de manier waarop koning Willem-Alexander zijn koningschap invult neemt na de flinke dip in de coronaperiode geleidelijk weer toe. Wel vindt de helft van de Nederlanders het koningshuis te duur. Dat blijkt uit de NOS Koningsdag-enquête 2026, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos I&O.

Het voorzichtige herstel van het vertrouwen in koning Willem-Alexander, dat vorig jaar werd ingezet, zet zich dit jaar voort. Ruim de helft van de Nederlanders (54 procent) heeft vertrouwen in de koning. Met name bij jongeren tussen de 18 en 34 jaar is een stijging te zien. De tevredenheid over de manier waarop Willem-Alexander zijn koningschap invult is gestegen van 47 naar 53 procent.

Waardering is er vooral voor zijn menselijkheid en betrokkenheid en voor de manier waarop de koning een verbindende rol speelt in de samenleving. Een ruime meerderheid vindt ook dat Willem-Alexander een goede ambassadeur is voor Nederland.

Nederlanders geven de koning net als vorig jaar een 6,9 als rapportcijfer. Koningin Máxima en prinses Amalia scoren net als in 2025 iets hoger dan de koning.

Koninklijk Huis-verslaggever Simone Tukker: 

"We leven in een tijd vol spanning en conflict op het wereldtoneel. Veel mensen voelen zich machteloos en zoeken juist houvast in alle onzekerheid. Het imago van de koning gedijt daarbij, want hij staat symbool voor stabiliteit en eenheid. Velen zien hem als een verbinder in roerige tijden.

Ze moedigen het dan ook aan dat de koning zijn rol pakt als vertegenwoordiger van Nederland in het buitenland. In het oog springt de overnachting bij president Trump in het Witte Huis. Of dat nou zo'n goed idee was, daar zijn Nederlanders wel verdeeld over. Voorstanders noemen dat het belangrijk is om - ook op lange termijn - de Verenigde Staten te vriend te houden. Tegenstanders wijzen vooral op de uitstraling van zo'n bezoek. Zo lijkt het alsof ze staan achter alles wat Trump doet, zeggen ze."

Over de vraag of het gepast is of een lid van het Koninklijk Huis deze zomer naar het WK voetbal in de VS gaat, gezien de politieke situatie daar, zijn de meningen verdeeld. De grootste groep (41 procent) ziet dat niet als doorslaggevend bezwaar, 29 procent is er tegen.

Kritiek op kosten

De steun voor de monarchie blijft stabiel. Net als vorig jaar geven zes op de tien de voorkeur aan de monarchie boven een republiek met een gekozen president.

Kritiek is er op de kosten van de monarchie: de helft van de Nederlanders (49 procent) vindt die te hoog. Vooral jongeren zijn kritisch, bijna 60 procent vindt het koningshuis te duur.

Koninklijk Huis-verslaggever Simone Tukker: 

"Het leven is voor iedereen duurder geworden en veel mensen hebben moeite om rond te komen. Door de oorlog in Iran is het voor veel Nederlanders slikken aan de pomp. Tegelijkertijd zien vooral jongeren hun kansen op een woning somber in. Dat alles laat zich maar moeilijk rijmen met de begroting van de koning, waarop niet wordt ingeleverd. Integendeel: die stijgt dit jaar tot ruim boven de 60 miljoen euro.

Juist wanneer het koningshuis terughoudend is met de uitgaven levert dat waardering op. Dat zagen we toen prinses Amalia besloot om in eerste instantie af te zien van haar toelage.

Voor uitspattingen zoals een vakantie in coronatijd of een vakantievilla in Mozambique geldt het tegenovergestelde. Hoewel dit soort misstappen zich al een tijd niet meer hebben voorgedaan, blijven ze bij velen wel in het geheugen hangen."

De meerderheid van de Nederlanders heeft een positieve indruk van prinses Amalia, die wordt gezien als intelligente, serieuze en professionele troonopvolger. Een grotere groep dan vorig jaar is kritisch over het feit dat Amalia gebruikmaakt van het onkostendeel (1,6 miljoen euro) van haar jaarlijkse toelage. 26 procent vindt dat niet terecht, tegenover 21 procent vorig jaar. Vooral jongeren zijn hier kritisch over.

Dat koningin Máxima en prinses Amalia het afgelopen jaar actief zijn geworden bij defensie kan rekenen op de steun van bijna 60 procent. Koningin Máxima heeft zich aangemeld als reservist bij de landmacht en Amalia volgt een opleiding bij het Defensity-college.

Koninklijk Huis-verslaggever Simone Tukker:

"De persoonlijke inzet van de koningin en de kroonprinses voor defensie oogst lof. Het toont hun maatschappelijke betrokkenheid en het geeft een signaal af dat ze bereid zijn om in tijden van crisis hun steentje bij te dragen. Slechts een kleine groep ziet het vooral als een pr-stunt voor defensie. Hoe dan ook zullen ze er bij defensie niet minder blij om zijn. Daar wordt al gesproken van het 'Amalia-effect'. De interesse voor defensie onder jongeren is sinds haar aanmelding flink toegenomen."

Door het volle energienet wordt de roep om vooral minder stroom te gebruiken steeds luider. Het stroomnet uitbreiden duurt lang, langer dan het kost om ruimte te maken door energie te besparen.

Grootverbruiker NS probeert het stroomverbruik met de trein omlaag te brengen, door machinisten via kunstmatige intelligentie te adviseren over remmen of optrekken. Een besparing van 5 tot 6 procent zou een vermindering van de omvang van een stad als Leeuwarden kunnen opleveren, verwacht NS.

"Kijk", wijst machinist Martijn de Jong naar een scherm in de cabine van de intercity van Den Bosch naar Utrecht Centraal. "We rollen nu met 110 kilometer per uur door Houten heen, maar we gebruiken geen stroom meer."

Al een paar kilometer voor Houten, bij de brug bij Culemborg, is de trein gestopt met tractie. Oftewel: hij gebruikt geen stroom meer om Utrecht te bereiken. Juist daar is het stroomnet zo vol dat er geen nieuwe aansluitingen meer mogelijk zijn. "Alle stroom die wij niet hoeven te gebruiken kan mooi naar de huishoudens toe", glimlacht de machinist als hij is uitgestapt op perron 3 in de Domstad.

Advies per rit

Met 4,6 miljoen gigajoule per jaar heeft NS een aandeel van 1 procent in het totale stroomverbruik in Nederland (voor zijn totale energieverbruik rekent het vervoersbedrijf het stroomverbruik om van MWh naar gigajoule). Dat is net zo veel als de stad Amsterdam. Door slimmer op te trekken en vooral slimmer te remmen gebruiken de NS-treinen al bijna een kwart minder elektriciteit dan zo'n tien jaar terug.

Maar door de hoge energiekosten en de druk op het stroomnet wil het ov-bedrijf nog iets minder verbruiken. "Als we nog een paar procent minder stroom gebruiken, dan is dat net zoveel als de stad Leeuwarden in een jaar verbruikt", legt De Jong uit.

Daarom verzamelt NS nu zo veel mogelijk gegevens over hoe treinen optrekken en remmen. Daar moet uiteindelijk eind dit jaar via kunstmatige intelligentie een model uit komen, dat per rit advies kan geven hoe de machinist nog slimmer kan remmen.

Dat komt doordat er in het model ook actuele informatie wordt toegevoegd: "We hebben het gewicht van de trein, ook via het aantal passagiers dat mee is. Want meer gewicht duwt de trein door. Dat combineren we met informatie over het spoor, of je omhoog of omlaag gaat, welke bochten er zijn. Alles wat wrijving veroorzaakt."

Eerder uitrollen

Bij die informatie worden bijvoorbeeld ook nog andere invloeden toegevoegd, zoals het weer. Daarmee wordt het per rit maatwerk, vertelt De Jong: "Geen enkele rit is namelijk hetzelfde. Of je met wind mee of tegen rijdt. In de zomer is de lucht iets dunner dan in de winter, dus heb je minder weerstand. Dat merk je ook. De machinist kan met al die informatie dan iets eerder of juist wat later gaan uitrollen. Zo zouden wij nog meer stroom kunnen besparen."

Tijdens de rit van Den Bosch naar Utrecht heeft De Jong een tablet mee in de cockpit. Die laat de machinist al zien hoe veel stroom er wordt gebruikt. Een soort navigatiesysteem voor efficiënt rijden. "Wij noemen de tablet gekscherend de TimTim", grinnikt De Jong.

Uiteindelijk moet de informatie op de tablet worden uitgebreid met een advies op basis van alle informatie tijdens de rit. "Hopelijk in het laatste kwartaal van dit jaar. We gaan de machinist natuurlijk niet belasten met allemaal informatie over het weer. De strategie is om bij vertrek zo snel mogelijk op te trekken, om dan zo lang mogelijk op een zo hoog mogelijke snelheid te blijven rijden. Zo kun je aan het eind van de rit eerder uitrollen met de trein. En zo min mogelijk energie gebruiken."

Goedemorgen. Het is Koningsdag. De koning wordt 59 en viert zijn verjaardag met zijn familie in Dokkum. In het hele land wordt Koningsdag gevierd met vrijmarkten en feesten.

Het weer: de dag start zonnig, later is er wat meer bewolking, maar het blijft wel droog. Het wordt 13 tot 19 graden.

Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor.

Wat kan je vandaag verwachten? Wat heb je gemist?

Iran heeft de VS een nieuw vredesvoorstel gedaan, meldt de Amerikaanse nieuwssite Axios. Teheran zou daarin voorstellen dat beide landen hun blokkade van de Straat van Hormuz opheffen en stoppen met vechten. In een later stadium zou Iran dan ook bereid zijn om te onderhandelen over hun kernprogramma.

De nieuwe leiders van Iran zouden het daar intern nog niet over eens zijn, daarom kan er volgens een bron niet direct over worden gesproken. De VS heeft nog niet op het voorstel van Iran gereageerd.

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog dit:

In de Utrechtse binnenstad begon de vrijmarkt traditioneel op de avond voor Koningsdag. Op de kindervrijmarkt was het gistermiddag al gezellig druk. Kinderen verkochten spullen of verdienden op een creatieve manier een zakcentje.

Fijne dag!

Noord-Korea heeft een gedenkplek geopend voor de militairen uit het land die sneuvelden in de strijd tegen Oekraïne. Pyongyang stuurde vanaf november 2024 naar schatting duizenden militairen naar Rusland om zijn bondgenoot te helpen in de strijd tegen Oekraïne, toen die niet zo voorspoedig verliep als het Kremlin had verwacht.

De gedenkplek werd geopend door Kim Jong-un op de dag dat er vorig jaar een einde kwam aan de Noord-Koreaanse inzet, toen de Russische regio Koersk weer was heroverd op Oekraïne. Er was ook een hoge delegatie uit Moskou bij aanwezig, met onder anderen de minister van Defensie en de voorzitter van het Russische parlement.

Kim gebruikte de ceremonie om de goede banden met Moskou te onderstrepen. Hij noemde de gedenkplek "een blijvend symbool van vriendschap en solidariteit" tussen de twee landen. In een gesprek met defensieminister Belooesov zei hij de Russische veiligheidsbelangen volledig te steunen.

De beide landen maakten tijdens het bezoek plannen voor een voortdurende militaire samenwerking de komende vijf jaar. In ruil voor de inzet van troepen leverde Rusland eerder militaire technologie, financiële steun, voedsel en energie aan het land.

Propagandamuseum

Het is niet bekend hoeveel militairen Noord-Korea precies naar Rusland heeft gestuurd. Zuid-Korea houdt het op ongeveer 15.000. Enkele duizenden daarvan zouden zijn gesneuveld, omdat de Koreanen niet bekend waren met het terrein of moderne gevechtstechnieken en in de frontlinie moesten dienen. Dat leverde het land echter ook veel strijdervaring op.

Bij het nieuwe gedenkteken is ook een propagandamuseum gevestigd over de strijd in Rusland. Ook liggen er de resten begraven van enkele gesneuvelde militairen. Kim gooide persoonlijk wat aarde op een net gedolven graf en legde bloemen bij twee eerder begraven oorlogsslachtoffers.

Het regime in Noord-Korea gebruikt gesneuvelde militairen als voorbeeld van trouw aan het vaderland. Met ceremonies en gebouwen als deze wordt hun inzet in de strijd verheerlijkt. Zo was er bij de opening ook een concert onder het motto "Sterren van het moederland".

Noord-Korea publiceerde veel propagandafoto's van de opening:

De wereldwijd defensie-uitgaven zijn het afgelopen jaar opnieuw gestegen, ten opzichte van 2024 met 2,9 procent naar bijna 2500 miljard euro. Met het wegvallen van de Amerikaanse militaire steun aan Oekraïne was het voornamelijk de Europese herbewapening die zorgde voor de groei, schrijft de Zweedse onderzoeksinstelling SIPRI in zijn jaarlijkse rapport.

Drie landen waren zoals gebruikelijk goed voor het leeuwendeel van de wereldwijde wapenhandel: de VS, China en Rusland zijn samen goed voor 51 procent van het totaal. De VS gaf met ruim 800 miljard dollar wel 7,5 procent minder uit dan in 2024. President Trump kondigde al voor zijn aantreden aan de militaire steun aan Oekraïne te willen schrappen.

Europa gaf echter 14 procent meer uit aan defensie het afgelopen jaar. De 29 Europese NAVO-landen gaven samen bijna 500 miljard uit, met Duitsland als grootste goed voor bijna een vijfde daarvan. Volgens SIPRI was de stijging sinds 1953 niet zo groot. In Duitsland ging het om een bijna een kwart meer geld ten opzichte van een jaar eerder.

Weer stijging verwacht

"Ook dit jaar stegen de militaire uitgaven weer, doordat staten met wapenaankopen reageren op oorlogen, onzekerheid en wereldwijde onrust", redeneert het SIPRI. Het was het elfde jaar op rij dat de internationale wapenhandel een recordomzet draaide.

De stijging was echter niet zo scherp als vorig jaar, toen er bijna 10 procent meer werd uitgegeven. Onderzoekers verwachten dat ook dit jaar de uitgaven weer flink zullen stijgen, al was het maar omdat Trump een biljoenenbudget voor het Pentagon heeft ingediend bij het Congres.

China en Rusland

De uitgaven van Rusland stegen afgelopen jaar met bijna 6 procent, Oekraïne gaf zelfs 20 procent meer uit. Beide landen geven respectievelijk 7,5 en 40 procent van het bruto nationaal product uit aan wapens.

China liet in het kader van militaire moderniseringen voor het 31ste jaar op rij het defensiebudget groeien, met ruim 7 procent dit keer. In Taiwan leidde de Chinese dreiging tot grootste toename sinds 1988: het land gaf 14 procent meer uit, in totaal 15 miljard dollar.

In het Midden-Oosten bleven de defensie-uitgaven opvallend genoeg bijna gelijk. Dat kwam vooral doordat Israël 4,9 procent minder uitgaf, nu de oorlog in Gaza is geluwd. Wel zijn de uitgaven van Israël nog altijd het dubbele van 2022.