In Hamburg begint vandaag het strafproces tegen de Oekraïner Serhii K. Hij staat terecht voor het opblazen van de Nord Stream-pijpleidingen tussen Rusland en Duitsland in 2022. K. zou de sabotage van het meest omstreden energieproject van Europa hebben gecoördineerd, in opdracht van Oekraïne.
Vanwege de schaal en de impact wordt wel gesproken van "de sabotage van de eeuw". Over de achtergronden is nog niet alles opgehelderd. Was hier bijvoorbeeld sprake van terrorisme? Of waren de pijpleidingen een legitiem militair doelwit? En welke rol speelde de Oekraïense regering? Zes vragen en antwoorden over het Nord Stream-proces.
Hoe ging K. te werk?
De groep rond de Oekraïense militair Serhii K. huurde in de nazomer van 2022 voor meerdere weken een onopvallend Duits zeilschip, de Andromeda, zonder gps-tracker aan boord. Vanuit de haven van Rostock verdween het schip vervolgens bijna drie weken achter de horizon.
In die dagen, midden september, zouden duikers uit de groep op meerdere plekken krachtige explosieven hebben geplaatst. Een ingewikkelde klus, op tientallen meters diepte. "Professionals", aldus de aanklagers. Nog voor de explosieven tot ontploffing kwamen, leverde de groep het jacht weer in en verdween uit Duitsland.
Even na 02.00 uur in de maandagnacht van 26 september 2022 werden op de Oostzee krachtige explosies gemeten. Bij het Deense eiland Bornholm werden gasbellen zichtbaar. De operatie was geslaagd: de explosies maakten drie van de vier buizen onbruikbaar.
Nord Stream
De Nord Stream-gasleidingen tussen Rusland en Duitsland zijn sinds de start van het project in 2005 omstreden. Polen en Oekraïne verloren inkomsten aan gastransport. Duitsland profiteerde van goedkoop Russisch gas, maar maakte zich ermee afhankelijk van de grillen van Moskou.
Dat bleek na de Russische inval in Oekraïne. In reactie op EU-sancties stopte Rusland de gastoevoer via Nord Stream 1. Nord Stream 2 was nog niet in gebruik genomen. De Duitse regering heeft inmiddels herstel en ingebruikname uitgesloten.
Welke bewijzen zijn er?
Beelden van het witte busje waarmee de saboteurs van en naar de haven reden, leidden de speurders uiteindelijk naar K. Bij grenscontroles bleek hij met een vervalst maar herleidbaar paspoort gecontroleerd te zijn. Hij waande zich echter niet in gevaar. K. reisde in 2025 naar het Italiaanse Rimini en kon zo worden opgepakt.
In de Italiaanse cel zorgde K. zelf voor het meest belastende bewijs. In een telefoongesprek met zijn vrouw sprak hij, volgens de aanklagers, over het toegeven van de sabotageactie als "officiële militaire operatie". Dat zou overlevering aan Duitsland moeten voorkomen. Dit gesprek werd afgeluisterd en dient nu als basis van de aanklacht.
Verder zijn er eerder aanwijzingen dan harde bewijzen. Zo had K. twee verschillende paspoorten, een teken dat er iets te verbergen was. Uit zijn internetgedrag zou blijken dat K. veel informatie opzocht over kritieke infrastructuur, specifiek in het gebied rond de Nord Stream-leidingen. Zijn smartwatch was uitgeschakeld rond de sabotage.
Wat is het verweer van K.?
De Duitse advocaten van K. verwerpen alle beschuldigingen. Ongeacht of K. bij de operatie betrokken was, vindt zijn verdediging dat de Duitse rechter niet bevoegd is. De sabotage is waarschijnlijk het werk van een staat en daarom kan een individu niet verantwoordelijk worden gehouden, zei K's advocaat Ilona Menaker eerder tegen de NOS.
De advocaten willen dat de rechtbank ook moet oordelen of de pijpleidingen überhaupt in bedrijf mochten zijn of een legitiem militair doelwit waren.
K. is de enige persoon die terechtstaat. Een van de duikers, Volodymyr Z., werd eerder in Polen opgepakt, maar niet overgeleverd. Deze zomer werd hij opnieuw gearresteerd, ditmaal in Kroatië, waar hij opnames van een Hollywoodfilm over de Nord Stream-sabotage zou hebben bijgewoond.
Welke rol speelt de Oekraïense staat?
De Duitse aanklagers stellen dat er "voldoende vermoedens" bestaan dat de sabotage is uitgevoerd in opdracht van de Oekraïense staat. Welke bewijzen daarvoor bestaan, is niet bekend. Volgens Der Spiegel is de operatie goedgekeurd door toenmalig opperbevelhebber Zaloezjny. De plannen zouden zijn opgesteld door een groep voormalige commando's van het Oekraïense leger.
President Zelensky zou niet op de hoogte zijn geweest, de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD daarentegen wél. Nederland had daarom al eerder Duitsland en de VS gewaarschuwd voor de plannen, bleek uit onderzoek van Nieuwsuur.
Waarom dient deze zaak in Duitsland?
Waar Zweden en Denemarken het onderzoek al snel hebben stopgezet, zette het Duitse OM door. Duitsland neemt de zaak zwaar op, als grootste sabotage gericht tegen Duitse infrastructuur sinds de Tweede Wereldoorlog. De leidingen waren deels in handen van Duitse bedrijven en de operatie werd vanaf de Duitse kust uitgevoerd.
De zaak zorgt voor een zeker ongemak in politiek Berlijn. Duitsland is de belangrijkste bondgenoot van Oekraïne. Als betrokkenheid vanuit Kyiv wordt aangetoond, is dat op zijn minst pijnlijk voor de onderlinge verhoudingen te noemen. Pro-Russische partijen als de AfD en BSW willen mede vanwege deze kwestie af van de steun aan Oekraïne.
Welke straf hangt er boven K.'s hoofd?
Serhii K. wordt verdacht van oorlogsmisdaden, het veroorzaken van explosies en beschadigen van kritieke infrastructuur, goed voor maximaal vijftien jaar cel. Er staan zittingsdagen gepland tot en met februari.
