Griekenland draait de duimschroeven voor organisaties die vluchtelingen helpen verder aan. Wie veroordeeld wordt voor mensensmokkel, kan een zwaardere straf krijgen als hij of zij voor een hulporganisatie werkt. Die straf kan oplopen tot een boete van 50.000 euro en tien jaar celstraf.
Het Griekse parlement nam daartoe vandaag een wet aan, op voorstel van migratieminister Thanos Plevris. Hulporganisaties spreken schande van wat zij de verdere criminalisering van hun werk noemen.
De gedachte achter de nieuwe wet is dat mensen die vluchtelingen aan wal helpen en eerste hulp bieden in feite illegale grensoverschrijding faciliteren, wat zou neerkomen op mensensmokkel. Hulpverleners die actief zijn op eilanden als Lesbos, Samos en Chios, dicht bij de Turkse kust, zeggen dat zij alleen maar mensen in nood ondersteunen die toch al op de vlucht waren.
Hulpverleners geen mensensmokkelaars?
Het is precies dit verschil in interpretatie dat ertoe leidde dat een rechtszaak tegen 24 hulpverleners, onder wie de Nederlander Pieter Wittenberg, op Lesbos acht jaar lang duurde. Uiteindelijk volgde de rechter de uitleg van de hulpverleners en sprak hij ze vorige maand vrij. Wie hoopte dat daarmee voor eens en voor altijd duidelijk was dat hulpverleners in Griekenland geen mensensmokkelaars zijn, komt van een koude kermis thuis.
De nieuwe wet maakt geen einde aan de onduidelijkheid over wat precies onder mensensmokkel wordt verstaan. Tegelijk zijn de mogelijke gevolgen voor hulpverleners des te groter: niet alleen hangen hen zwaardere straffen boven het hoofd, alleen maar omdat ze lid zijn van een organisatie.
Ook mag de overheid vanaf nu een hele organisatie uit het register schrappen, zodra een medewerker ook maar verdacht wordt van mensensmokkel - nog voor hij of zij schuldig bevonden is.
Hulporganisaties die niet in het register van de Griekse overheid staan, mogen in Griekenland niet actief zijn.
'Onredelijk en onrechtvaardig'
Hulp- en mensenrechtenorganisaties hebben daarom forse kritiek. "De wet is bedoeld om het maatschappelijk middenveld te intimideren. Hij is onrechtvaardig, onwettig en onredelijk", schrijven 73 Griekse en internationale organisaties.
De handtekeningen van Artsen zonder Grenzen en de Nederlandse Stichting Bootvluchteling staan onder de brandbrief. Ook de Griekse ombudsman tekent protest aan. Die noemt de bepalingen onevenredig hard, zonder dat ze onderscheid maken tussen smokkel met winstbejag en hulp aan mensen in nood.
Desondanks stemde het Griekse parlement vandaag in met de nieuwe wet. De rechtse partij Nieuwe Democratie van premier Kyriakos Mitsotakis heeft daarin een meerderheid. De voltallige oppositie stemde tegen. Minister Plevris ontkent dat hij hulpverlening in een kwaad daglicht stelt. "We criminaliseren alleen illegale mensensmokkel."
Gevangenzetting asielzoekers mogelijk
Plevris, die een extreemrechtse achtergrond heeft, staat bekend als een hardliner. In de nieuwe wet staat ook dat afgewezen of kansarme asielzoekers elk moment gevangen kunnen worden gezet, maximaal vijf jaar, tot hun uitzetting.
Vluchtelingen met een verblijfsstatus die anderen die illegaal in Griekenland verblijven helpen, verliezen hun bescherming en moeten ook het land uit. "Wie hier illegaal is, blijft illegaal en wordt gearresteerd, vastgezet en daarna uitgezet. Er is geen enkele manier meer waarop illegale migranten legaal kunnen verblijven."
Hulporganisaties kunnen nog naar de rechter stappen om de onderdelen van de wet waar ze het niet mee eens zijn, aan te vechten.
Tegelijk biedt de nieuwe wet meer mogelijkheden om bilaterale afspraken te maken met andere landen om hun inwoners in Griekenland te laten werken in sectoren waar grote tekorten zijn, zoals de landbouw en het toerisme. Ook critici juichen die verruiming toe.
Met het aangescherpte beleid hoopt de Griekse regering vluchtelingen en migranten verder af te schrikken de oversteek per bootje te wagen. Vorig jaar kwamen er ruim 40.000 het land binnen, in 2024 waren dat er nog 55.000.
De meesten vertrekken nog altijd vanuit Turkije, maar het aantal dat de lange en gevaarlijke oversteek vanuit Libië waagt, stijgt: vorig jaar kwam 40 procent vanuit daar aan, op Kreta. Plevris kondigde tijdens de behandeling van zijn wetsvoorstel aan dat daar voor het eerst drie opvangcentra komen.
